ÑAÏO PHAÄT BI QUAN HAY LAÏC QUAN?

H.T THÍCH THANH TÖØ

Hoâm nay chuùng toâi xin noùi qua vaø giaûi thích theâm veà baûn chaát cuûa Ñaïo Phaät ñeå quí Phaät töû thaáy roõ ñaïo Phaät laø bi quan hay laïc quan. Ñaây laø vaán ñeà maø nhieàu ngöôøi muoán bieát, nhöng Phaät töû chuùng ta ña soá vaãn chöa giaûi noåi. Chuùng toâi seõ noùi roõ ñeå quí Phaät töû hieåu cho thaät ñuùng vôùi tinh thaàn cuûa ñaïo Phaät, traùnh bò ngöôøi xuyeân taïc, hieåu laàm.

Tröôùc heát, chuùng toâi noùi ñeán quan nieäm maø ña soá ngöôøi hieåu laàm cho raèng ñaïo Phaät laø bi quan.

Bôûi vì trong ñaïo Phaät, quí Phaät töû thöôøng nghe Phaät daïy raèng: "Nöôùc maét chuùng sanh nhieàu hôn nöôùc soâng Haèng"...; nhöõng caâu naøy xuaát phaùt töø boä kinh Taïp A Haøm. Trong kinh A Haøm, Phaät daïy raèng: "Con ngöôøi sanh ñi töû laïi khoâng bieát bao nhieâu traêm ngaøn muoân öùc kieáp maø keå". Moãi ñôøi, chuùng ta chæ khoùc khoaûng moät ít nöôùc maét thì gom laïi nhieàu ñôøi cuûa ta, nhieàu ñôøi cuûa ngöôøi coù phaûi ñuùng nhö lôøi ñöùc Phaät ñaõ daïy khoâng? Phaät noùi nöôùc maét chuùng sanh nhieàu nhö nöôùc beå caû, nöôùc soâng Haèng..., laø caên cöù treân trieäu trieäu kieáp luaân hoài cuûa nhaân loaïi. Ñöùc Phaät muoán nhaéc nhôû chuùng ta ngay chæ moät ñôøi thoâi maø chuùng ta cuõng ñaõ phaûi ñoái dieän vôùi bao nhieâu chuyeän baát nhö yù, phaûi gaùnh chòu nhieàu noãi khoå khaùc nhau khoâng sao keå xieát, huoáng laø töø ñôøi naøy sang ñôøi khaùc. Vì lôøi daïy naøy, neân coù nhieàu ngöôøi cho ñaïo Phaät laø bi quan. Ñaây laø ñieåm thöù nhaát.

Ñieåm thöù hai. Quí vò thöôøng ñoïc kinh Phaät, ai cuõng nhôù baøi thuyeát phaùp ñaàu tieân nôi vöôøn Loäc Uyeån. Ñoù laø baøi Töù dieäu ñeá. Trong ñoù ñeá thöù nhaát laø Khoå ñeá. Theá laø baøi thuyeát phaùp ñaàu tieân cuûa ñöùc Phaät laïi laø baøi noùi veà caùi khoå. Nhö vaäy coù bi quan hay khoâng?

Ñieåm thöù ba. Neáu quí Phaät töû naøo tu taäp thieàn quaùn theo giaùo lyù nguyeân thuûy, töùc laø quaùn Töù nieäm xöù: quaùn thaân baát tònh, quaùn taâm voâ thöôøng, quaùn thoï thò khoå, quaùn phaùp voâ ngaõ. Nhö vaäy, tröôùc heát öùng duïng tu laø quaùn thaân naøy nhôùp nhuùa, quí vò coù coøn quí thaân khoâng? Neáu khoâng quí thaân thì coù chaùn ñôøi khoâng? Coøn quaùn thoï laø khoå cuûa maét, tai, muõi, löôõi, thaân, khaåu, yù thì roõ raøng chuùng ta nhaän ra caùi khoå khi tai nghe nhöõng lôøi khoâng vöøa yù, maéng chöûi, thò phi... Song nghe tieáng nhaïc du döông thì ñaâu coù khoå, sao ñöùc Phaät laïi noùi nghe caùi gì cuõng khoå? Löôõi chuùng ta neám vò ñaéng cay thì khoå, nhöng ñöùc Phaät noùi nhöõng vò ngon ngoït cuõng khoå. Thoï laø khoå.

Qua nhöõng ñieåm vöøa neâu, chuùng ta khoâng hieåu saâu, e raèng chuùng ta cuõng coù theå ñoàng yù ñaïo Phaät laø bi quan. Vaäy taát caû ñeàu khoå thì chuùng ta phaûi hieåu theá naøo? Neáu khoâng hieåu ñuùng, quí vò seõ thaáy ñaïo Phaät daïy chöa phaûi laø chaân lyù.

Phaät daïy caûm thoï coù ba thöù: thoï khoå, thoï laïc, thoï khoâng khoå khoâng laïc. Nhöng Phaät laïi daïy chuùng ta quaùn taát caû thoï laø khoå. Ñaây laø ñieàu toâi muoán giaûi thích ñeå quí Phaät töû hieåu cho kyõ. Sôû dó ñöùc Phaät noùi taát caû thoï ñeàu khoå laø vì Ngaøi caên cöù treân lyù voâ thöôøng. Ví duï löôõi mình vöøa neám moät moùn aên ngon thì vò ngon ñoù keùo daøi khoaûng bao laâu? ÔÛ löôõi thaáy ngon, nhöng qua khoûi löôõi roài coøn ngon khoâng? Heát ngon. Vaäy taát caû caûm thoï duø khoå duø laïc cuõng laø hieän töôùng cuûa voâ thöôøng. Maø ñaõ voâ thöôøng thì seõ ñi tôùi baïi hoaïi. Cho neân noù khoâng thaät vui, maø chæ laø hieän töôïng cuûa khoå thoâi.

Ví duï, nhö chuùng ta ñi chôï, xaùch moät gioû xaùch naëng. Khi ñang xaùch naëng thì vui hay khoå? Khoå. Roài coù ai ñoù xaùch giuøm mình, luùc ñoù khoå hay vui? Vui. Vaäy caùi vui töø ñaâu coù? Heát khoå thì vui, taïm goïi laø vui. Laïi nhö anh em cha meï ñi xa. Khi xa thì nhôù nhung buoàn khoå, ñeán luùc gaëp laïi thì vui. Taïi sao vui? Vì traûi qua caùi khoå daøi quaù neân vui. Vui ñoù goïi laø gì? Vui trong caùi khoå chôù coù phaûi vui thaät ñaâu. Bao giôø caùi vui cuõng naèm trong caùi khoå trieàn mieân. Theá neân noù khoâng thaät.

Ñöùc Phaät noùi taát caû caûm thoï ñeàu voâ thöôøng, vaø voâ thöôøng laø nhaân cuûa ñau khoå. Ví duï quyù Phaät töû thaáy ngöôøi giaø, ngöôøi beänh, ngöôøi cheát laø khoå hay vui? Laø khoå. Vaäy ba thöù giaø, beänh, cheát laø ba töôùng khoå. Nhöng treû coù vui khoâng? Hoaøn toaøn khoâng. Vaãn coù chuyeän khoùc daøi daøi. Treû vaãn coù beänh, maø moãi laàn beänh laø vui khoâng? Cuoäc soáng ñaâu phaûi luùc naøo cuõng eâm aû thuaän tieän. Nhö vaäy, giaø, beänh, cheát ñaõ khoâng vui; nhöng treû, maïnh, soáng cuõng ñaâu ñaõ vui thaät.

Taát caû chuùng ta ôû treân ñôøi naøy bò voâ thöôøng böùc baùch neân ñaâu theå goïi laø vui. Nhö vaäy Phaät daïy quaùn thaân baát tònh, quaùn thoï laø khoå vaø quaùn taâm voâ thöôøng coù ñuùng khoâng? Toâi thöôøng nhaéc nhôû quí Phaät töû raèng ngöôøi theá gian coù loái noùi khoâng thöïc teá. Ví duï moät ngöôøi nam, moät ngöôøi nöõ thöông nhau thì hoï theà thoát "Duø cho bieån caïn non moøn... taâm hoï cuõng khoâng ñoåi". Nhöng coù ñoåi khoâng? Chæ moät thôøi gian laø thay ñoåi roài. Vaäy ngöôøi theà noùi thaät hay noùi gaït? Hoï khoâng noùi gaït, nhöng giöõ khoâng ñöôïc. Ñöùng veà ñaïo Phaät maø nhìn thì con ngöôøi thay ñoåi lieân tuïc khoâng ngöøng nghæ.

Thay ñoåi coù hai chieàu, toát vaø xaáu. Coù khi caùi dôû caùi xaáu thaønh caùi toát. Coù khi caùi toát laïi ñoåi ra caùi xaáu, caùi thaønh ra caùi hoaïi, caùi hoaïi ra caùi dieät, caùi bình thöôøng ñeán caùi teä. Ngay nôi mình, mình coøn khoâng tin ñöôïc loøng mình luoân ôû moät choã. Cho neân caùi gì mình noùi laø hay, laø quan troïng ñeàu khoâng coù leõ thaät. Ñöùc Phaät daïy taâm töôûng con ngöôøi cuõng laø voâ thöôøng. Nhö vaäy coù bi quan khoâng? Bôûi vì hoâm nay höùa heïn vôùi nhau roài, vì moät leõ gì ñoù maø khoâng theå thöïc hieän ñöôïc laøm cho ngöôøi khaùc maát tin töôûng, khoå sôû, bi quan.

Keá ñoù Phaät daïy quaùn caùc phaùp voâ ngaõ. Hay gaàn hôn laø quaùn thaân naøy voâ ngaõ. Töùc laø ngay thaân naøy cuõng khoâng coù caùi gì laø chuû teå, ñeàu do duyeân töù ñaïi sum hoïp, goïi ñoù laø thaân. Vaø khi töù ñaïi tan raõ thì maát, ñaâu coù gì tröôøng toàn vónh vieãn. Ñaõ chaúng coù caùi mình thaät thì coù neân buoàn khoâng? Nhö vaäy coù phaûi laø moät maët nöõa cuûa bi quan khoâng?

Ñöùc Phaät daïy thaân naøy nhö huyeãn nhö hoùa. Neáu caên cöù theo ñoù maø ngöôøi ta cho raèng ñaïo Phaät laø bi quan yeám theá, coù ñuùng chöa? Raát laø hôïp lyù. Vì vaäy ai môùi tìm hieåu ñaïo Phaät chuùt ít, thaáy nhöõng ñieàu vöøa môùi noùi seõ cho raèng ñaïo Phaät bi quan, theo ñaïo Phaät buoàn quaù. Hoaëc Phaät töû nghe theá roài thaáy cuõng ñuùng, ñaâm ra bi quan khoâng muoán tu. Ñoù laø beänh laøm cho chuùng ta thoái taâm.

Giôø ñaây, toâi neâu theâm moät ñieåm nöõa ñeå quí Phaät töû suy nghó. Thöôøng ngöôøi bi quan thì deã chaùn ñôøi, coù khi töï töû nöõa. Vaäy taïi sao noùi ñaïo Phaät laø bi quan maø laïi coù nhöõng caâu nhö: "Thaân ngöôøi khoù ñöôïc, cho duø noù laø nhôùp nhuùa, laø voâ thöôøng". Vaäy coù maâu thuaãn khoâng? Trong Taïp A Haøm, coù moät baøi kinh Phaät daïy raèng: "Ngöôøi ôû theá gian khi maát thaân naøy roài, muoán tìm laïi ñöôïc thaân keá, khoù nhö ruøa muø tìm gaëp boïng caây ôû giöõa bieån". ÔÛ giöõa bieån caû, coù moät boïng caây noåi treân maët nöôùc, döôùi ñaùy bieån coù con ruøa muø moät traêm naêm môùi troài ñaàu leân moät laàn. Khi troài ñaàu leân noù tìm boïng caây ñeå chui vaøo. Quyù vò nghó noù tìm ñeán chöøng naøo môùi gaëp. Bôûi maët bieån luùc naøo cuõng coù soùng, khoâng soùng to thì soùng nhoû, bieát bao giôø môùi gaëp boïng caây maø chun voâ? Neáu chöa chun ñöôïc thì laïi phaûi laën xuoáng ñaùy bieån trôû laïi chôø ñeán traêm naêm khaùc. Vaäy thaân naøy quí khoâng? Ngöôøi Phaät töû neáu coù vieäc buoàn chaùn maø tìm ñeán söï töï huûy dieät mình thì vò Phaät töû ñoù coù hieåu ñaïo chöa?

Quí vò thaáy taïi sao ban ñaàu thì cheâ, sau laïi daïy phaûi quí troïng thaân naøy? Ñaây laø ñieàu maø toâi muoán neâu ra cho quí vò thaáy roõ. ÔÛ trong saùch nhaø phaät coù caâu: "Thieân nieân thieát thoï khai hoa dò, nhaát thaát nhaân thaân vaïn kieáp nan". Thieát thoï töùc laø caây Traéc (Thieát moäc lan) moät ngaøn naêm môùi troå hoa moät laàn. Vaäy maø coøn deã, chôù maát thaân naøy thì muoân kieáp khoù tìm laïi ñöôïc.

Chuùng ta thaáy trong ñaïo Phaät nhìn söï vaät coù hai maët, moät maët cheâ caùi thaân naøy, moät maët laïi quí troïng thaân naøy. Taïi sao? Toâi ví duï coù ngöôøi ñi bieån bò chìm thuyeàn, sau ñoù hoï bôi ra ngoaøi vôù ñöôïc goác caây muïc. Neáu ngöôøi thoâng minh phaûi oâm chaët goác caây muïc naøy ñeå bôi vaøo bôø hoaëc chôø coù ngöôøi cöùu. Luùc aáy, goác caây muïc naøy ñoái vôùi chuùng ta laø quí hay tieän? Raát quí. Vì caàn coù noù ñeå cöùu maïng soáng cuûa mình. Khi chuùng ta baùm ñöôïc goác caây muïc vaø nhìn xa xa laø bôø, thì chuùng ta chaàn chôø oâm noù hoaøi ñôïi ñeán ngaám nöôùc caây raõ, chuùng ta cheát giöõa bieån; hay oâm chaët noù maø bôi cho mau tôùi bôø. Vaø khi tôùi bôø roài coù quaûy goác caây muïc ñi theo khoâng? Neáu coù ngöôøi khoâng laøm nhö vaäy thì hoï coù thoâng minh chaêng?

Thaáy vaäy ñeå hieåu thaáu ñaùo, caùch nhìn cuûa ñaïo Phaät ñoái vôùi thaân naøy. Thaáy noù khoâng quí, khoâng saïch, khoâng ñeïp, khoâng thaät laø chæ chuùng ta moät söï thaät. Chuùng ta thaáy nhöõng haõng cheá nöôùc hoa, cheá xaø boâng thôm ñeå che maát muøi hoâi vaø giaûm bôùt caùi thoâ nhaùm baån thæu cuûa thaân. Neáu noù töï thôm nhö hoa sen thì ñaâu caàn gì phaûi nhoïc coâng cheá taïo nöôùc hoa, xaø boâng ñeå giuùp cho con ngöôøi saïch ra, thôm ra beân ngoaøi. Theá maø vöøa xöùc chuùt ít nöôùc hoa roài laïi töôûng nhö mình saïch mình thôm vaäy. Ñoù chæ laø caùi töôûng thoâi, chôù ñaâu coù thaät. Vaäy ñaïo Phaät coù daïy chuùng ta ñeàu chaân thaät khoâng? Roõ raøng laø coù.

Trong kinh noùi, khi ñöùc Phaät môùi thaønh ñaïo ôû döôùi coäi caây boà ñeà, luùc ñoù coù moät ñaùm ma quaùi tôùi phaù. Chuùng giaû ra nhöõng vuõ nöõ ñeïp quyeán ruõ ñeïp ñeõ quyeán ruõ duï doã Ngaøi trôû veà cung thoï höôûng an vui. Ngay khi ñoù Ngaøi lieàn noùi: "Tuùi da hoâi thuùi haõy ñi ñi, ta khoâng caàn caùc ngöôi". Boïn hoï xaáu hoå lui maát. Vaäy ñöùc Phaät thaáy thaân naøy ra sao? Nhö caùi tuùi ñöïng ñoà nhô ueá chôù khoâng coù gì quí. Caùi thaáy ñoù coù ñuùng khoâng? Hoaøn toaøn ñuùng.

Ñöùc Phaät daïy chuùng ta thoï laø khoå, taâm laø voâ thöôøng. Ñaây laø söï thaät. Nhöng ôû ñôøi chuùng ta ít daùm nhìn nhaän söï thaät. Ai chæ daïy thì mình noùi laø caàn nghe, caàn hoïc ñeå tìm chaân lyù. Nhöng khi hoï noùi söï thaät thì ta laïi giaän, laïi khoâng thích. Quí vò coù sôï söï thaät khoâng? Giaû söû nhö coù ai ñoù tôùi nhaø ñaàu naêm, noùi: "Anh chò maïng soáng trong hôi thôû", quí vò coù buoàn khoâng? Buoàn chôù. Buoàn laém maø chaéc coøn giaän nöõa. Coøn ñaàu naêm maø ñeán chuùc tuïng: "Anh chò soáng traêm tuoåi", quí vò coù vui khoâng? Vui laém. Lôøi noùi chuùc soáng thaêm tuoåi laø lôøi noùi khoâng thaät, coøn noùi anh chò soáng trong hôi thôû laø lôøi noùi thaät. Theá maø ta ñaâu coù thích nghe. Nhö vaäy khoâng phaûi chính ta cuõng ñang choïn söï giaû ñeå laøm vui laø gì?

Noùi ra nhöõng vieäc bình thöôøng ñeå quí vò thaáy ñöôïc leõ thaät. Caùi leõ thaät maø trong chuùng ta ít ai daùm nhìn, coøn bòa chuyeän ñeå taùn vôùi nhau. Tôùi nhaø thì kieám chuyeän gì ñeå khen nhau, duø cho coù nhöõng ñieàu khoâng ñaùng khen, khoâng thaät ñeå khen, khen cho ñöôïc loøng. Vaø neáu mình khen cho ngöôøi vui loøng, thì ngöôøi cuõng khen laïi cho mình ñöôïc loøng. Khoâng ai daùm nhìn, daùm noùi ra söï thaät, chæ laø taùn doùc vôùi nhau. Nhöng hoï laïi tin raèng ñaõ noùi vôùi nhau toaøn nhöõng ñieàu chaân lyù. Noùi nhö vaâyï, ñeå thaáy cuoäc soáng cuûa chuùng ta khoâng coù leõ thaät, maø laïi cöù nhö laø ñaõ noùi heát söï thaät, vaø soáng vôùi söï thaät.

Töø ñaây toâi muoán nhaéc nhôû vôùi quí vò ñaïo Phaät laø ñaïo thaáy nhö thaät, noùi nhö thaät. Thaáy theá naøo noùi theá aáy, chôù khoâng coù löøa, khoâng coù bòp chuùng sanh. Toâi hoûi quí vò, mình noùi thaät vaø mình noùi bòp nhau, caùi naøo coù haïi, caùi naøo coù lôïi?

Ví duï ngöôøi ñoù xaáu, mình noùi hoï xaáu, nhö vaäy neáu ngöôøi bieát nghe leõ thaät thì hoï khoâng laøm ñieàu baäy nöõa. Coøn neáu hoï xaáu maø cöù khen hoï, hoï töôûng thaät caøng laøm baäy hôn. Vaäy thì ai thieät haïi? Coøn chuùng ta noùi söï thaät cho hoï bieát ñeå hoï ñöøng gaây theâm toäi nöõa, ñöøng laøm quaáy nöõa, chính laø chuùng ta ñang cöùu hoï.

Tuy noùi vaäy chôù ít ai daùm noùi leõ thaät laém. Hôn nöõa, noùi söï thaät ñoâi khi ñöông söï khoâng theøm nghe maø trôû laïi giaän gheùt, ngaàm haïi ngöôøi cho mình bieát söï thaät nöõa. Ngöôøi ta thöôøng than: "ÔÛ ñôøi khoù quaù!" Khoù laø vì ai cuõng sôï söï thaät heát. Sôû dó ngöôøi ta keát toäi ñaïo Phaät laø bi quan laø vì ñaïo Phaät noùi leõ thaät, khoâng löøa ngöôøi.

Nhöõng ñieàu toâi keå ra, coù ñieàu naøo Phaät noùi khoâng ñuùng khoâng? Bieát söï thaät, nghe söï thaät maø ngöôøi ta noùi bi quan, ñoù laø loãi taïi ai? Taïi caùi ñieân ñaûo cuûa con ngöôøi chôù khoâng phaûi loãi taïi Phaät.

Ñaõ bieát thaân khoâng quí vì nhô nhôùp, vì khoâng laâu beàn, nhöng laïi khoù ñöôïc, maát roài khoù tìm. Quí vò coù neân suy nghó ñeå tìm moät haønh ñoäng ñuùng cho mình khoâng?

Ñöùc Phaät chæ roõ duø thaân khoâng laâu beàn, noù nhôùp nhuùa, nhöng chuùng ta phaûi nöông noù ñeå khi thaân raõ, chuùng ta ñaõ tieán, ñaõ an vui. Chuùng ta coù thaân laø phöông tieän tieán leân ñeå ñi ñeán choã an laønh. Tuy noù baát tònh, voâ thöôøng, hoâi haùm, nhöng chính noù seõ giuùp chuùng ta tieán tu. Cho neân khi coøn coù noù, chuùng ta nöông ñoù ñeå laøm ñieàu gì cho mình, cho ngöôøi ñöôïc an vui, lôïi ích. Chính ñieàu ñoù laø caùi saùng suoát cuûa mình. Ngöôïc laïi, nhö oâm khuùc goã muïc ngoaøi bieån maø khoâng chòu vaøo bôø, ñeå raõ vaø chìm cheát, roõ raøng voâ ích. Ngay khi thaân naøy coøn maïnh khoûe, chuùng ta phaûi laøm gì?

Trong kinh Taïp A Haøm, ñöùc Phaät daïy, ngöôøi Phaät töû bieát roõ thaân nhôùp nhuùa voâ thöôøng, nhöng phaûi möôïn noù ñeå tu cho mau, gioáng nhö ngöôøi bò löûa taùp chaùy ñaàu, phaûi daäp taét lieàn chôù khoâng theå ñoäi veà nhaø. Töùc laø chuùng ta phaûi gaéng söùc tu, phaûi bieát boøn goùp phöôùc ñöùc, ñeå töï cöùu mình khi maát thaân naøy. Neáu maát thaân naøy maø coøn mang theo nhieàu toäi aùc, phaûi laøm thaân choù soùi, thì coù tu ñöôïc khoâng? Suoát ñôøi coøn gieát theâm bao nhieâu maïng nöõa?

Theá neân ngöôøi ñi theo chaùnh ñaïo tröôùc heát phaûi giöõ naêm giôùi. Giaùo lyù ñöùc Phaät coù naêm thöøa ñeå moïi ngöôøi nöông theo ñoù maø tu. Thöøa thaáp nhaát goïi laø Nhaân thöøa Phaät giaùo, töùc laø daïy ngöôøi tu ñôøi naøy laøm ngöôøi xöùng ñaùng, ñôøi sau trôû laïi cuõng laøm ngöôøi xöùng ñaùng. Nhaân thöøa Phaät giaùo laáy caên baûn naêm giôùi laøm goác, ñoù laø: Khoâng saùt sanh, khoâng troäm cöôùp, khoâng taø daâm, khoâng voïng ngöõ, khoâng uoáng röôïu.

Quí Phaät töû nghó laïi xem mình coù giöõ ñuû chöa? Neáu khoâng giöõ ñöôïc thì e raèng tuït xuoáng khoù tìm laïi. Nhö toâi ñaõ noùi vôùi quí Phaät töû, töø khi quy y laø giöõ giôùi khoâng saùt sanh, ñôøi sau sanh ra thoï maïng daøi, soáng laâu. Giöõ giôùi khoâng troäm cöôùp, ñôøi sau sanh ra giaøu coù khoâng bò xaâm haïi. Giöõ giôùi khoâng taø daâm, ñôøi sau sanh ra ñöôïc thaân theå ñeïp ñeõ. Giöõ giôùi khoâng voïng ngöõ, ñôøi sau sanh ra chuùng ta ñöôïc lôøi noùi löu loaùt. Giöõ giôùi khoâng uoáng röôïu, ai nghe cuõng thöông cuõng quí, ñôøi sau sanh ra ñöôïc trí tueä thoâng minh.

Naêm giôùi ñoù neáu giöõ ñöôïc troïn ñôøi naøy laø toát. Ñôøi sau sanh ra ñuû naêm ñieàu kieän ñoù coù phaûi laø haïnh phuùc sung söôùng hay khoâng? Chuùng ta tu gaáp töùc laø tu theo nhö chuùng toâi vöøa noùi, ñeå hieän taïi vaø ñôøi sau chuùng ta hieän dieän trong ñôøi vôùi ñaày ñuû nhöõng phaåm chaát toát ñeïp. Coøn nhö tieán hôn chuùt nöõa ñöôïc bao nhieâu hay baáy nhieâu. Neáu tu Thaäp thieän thì ñôøi sau ñöôïc sanh leân coõi Trôøi cao hôn. Coøn neáu tu phaùp Töù ñeá thì ñôøi sau chuùng quaû A La Haùn, xa hôn nöõa laø chöùng quaû Duyeân Giaùc...

Chuùng ta chæ caàn tu laøm sao cho ñuùng vôùi chaùnh phaùp, ñöøng ñeå rôi xuoáng ñöôøng thaáp vì mang nhieàu nghieäp aùc. Quí vò raùng giöõ cho troøn. Caùc Phaät töû töï kieåm ñieåm thaáy phaàn naøo thieáu, dôû thì ngay baây giôø coøn kòp ñeå tu söûa nhöõng sai laàm thieáu soùt aáy. Vaäy phaûi neân lo söûa cho gaáp.

Phaät daïy chö Taêng laø nhöõng vò coù traùch nhieäm nhaéc nhôû chæ baûo cho Phaät töû tu, ñöøng ñeå maát thaân naøy thì khoù tìm laïi ñöôïc. Thöông Phaät töû laø phaûi giaûng giaûi, chæ roõ caùi chaân thaät maø ñöùc Phaät ñaõ chæ, nhaéc nhôû caùch tu söûa thaân taâm maø ñöùc Phaät ñaõ tu; chôù khoâng phaûi hoâm nay tôùi chuøa aên côm chay, ngaøy mai tôùi nhaø cuùng tuïng caàu an cho Phaät töû, böûa kia ñi thaêm... Nhö vaäy khoâng goïi laø thöông, maø thöông chính laø laøm sao giuùp cho Phaät töû tieán tu, ñeå ñôøi naøy ñöôïc laøm ngöôøi töông ñoái toát, ñôøi sau caøng toát hôn. Vì vaäy cöùu ngöôøi trong ñaïo Phaät laø cöùu ngay töø caùi nhaân, chôù khoâng phaûi cöùu ôû caùi quaû. Song, thöôøng thì cöùu quaû ñöôïc ngöôøi mang ôn, coøn cöùu nhaân laïi bò ngöôøi giaän oaùn.

Ví duï, coù hai ngöôøi ñang gaây goã saép ñaùnh nhau. Chuùng ta khuyeân: "Thoâi! Anh hay chò nhòn nhau ñi. Gaây goå ñaùnh nhau chæ khoå thoâi, khoâng coù lôïi loäc gì". Khuyeân nhö vaäy nhöng hoï khoâng nghe, vaãn cöù ñaùnh nhau ñeán loã ñaàu, chaûy maùu. Luùc ñoù, neáu ngöôøi naøo thaáy thöông, ñeán baêng boù cho hoï thì hoï caûm ôn ngöôøi kia roái rít. Nhöng hoï queân raèng duø coù caûm ôn ngöôøi baêng boù thì mình cuõng ñaõ mang thöông tích roài. Trong khi ngöôøi khuyeân mình luùc ban ñaàu giöõ troïn veïn, ñöøng ñeå xaûy ra thöông tích thì mình ñaâu bieát mang ôn. Quí vò thaáy vieäc naøo quí hôn? Ñuùng ra ta phaûi caûm ôn vaø quí troïng ngöôøi nhaéc nhôû mình khi chöa xaûy ra chuyeän ñaùng tieác môùi phaûi leõ, chôù ñôïi tôùi chuoác quaû roài môùi ñöôïc cöùu thì e ñaõ quaù muoän. Duø coù cöùu ñöôïc, cuõng chæ ñôõ phaàn naøo, chôù laøm sao troïn veïn nhö buoåi ñaàu.

Hieåu nhö vaäy caùc Phaät töû môùi kính troïng quí thaày quí coâ xuaát gia. Caùc vò aáy tuy ít laøm vieäc töø thieän xaõ hoäi maø laïi nhaéc nhôû, giaûng giaûi khuyeân tu nhieàu hôn, aáy laø vì tu só Phaät giaùo ñaët naëng vieäc cöùu nhaân hôn cöùu quaû. Ñoâi khi, Phaät töû suy nghó caûm thaáy buoàn, caûm thaáy ñaïo Phaät khoâng bieát thöông ngöôøi, khoâng cöùu giuùp ngöôøi. Ví duï coù moät ngöôøi ñaïp xích loâ, moãi ngaøy kieám ñöôïc chöøng ba boán chuïc ngaøn. Vôùi soá tieàn aáy, neáu hoï quyeát tình nuoâi gia ñình vôï con cuõng coù theå soáng ñöôïc. Nhöng neáu ngöôøi ñaïp xích loâ ñoù ghieàn röôïu, thì chæ caàn ñeán quaùn nhaäu sau moät ngaøy ñaïp xích loâ laø saïch tuùi, vôï con ôû nhaø nheo nhoùc ñoùi khaùt. Coù ngöôøi laùng gieàng thaáy thöông, moãi ngaøy ñem côm gaïo cho, ñeå giuùp ñôû vôï con oâng qua côn ñoùi khaùt. Vieäc laøm aáy coù theå keùo daøi maõi ñöôïc khoâng? Neáu khoâng thì vôï con ngöôøi ñaïp xích loâ seõ soáng ra sao? Chaéc phaûi cheát thoâi. Ñoái vôùi ngöôøi laùng gieàng giuùp ñôû ñoù, chuùng ta thaáy vieäc laøm aáy laø tích cöïc, laø laøm phöôùc. Nhöng neáu coù moät thaày tôùi khuyeân can ngöôøi ñaïp xích loâ thöùc tænh, boû uoáng röôïu, trôû laïi lo laéng cho gia ñình. Nhö vaäy vieäc laøm cuûa thaày so vôùi vieäc laøm cuûa ngöôøi laùng gieàng, vieäc naøo coù giaù trò hôn, coù coâng ñöùc hôn? Khi giaûng giaûi, giuùp cho ngöôøi laàm loãi thaáy ñöôïc, hieåu ñöôïc vaø töï söûa chöõa ñöôïc nhöõng khuyeát ñieåm cuûa hoï laø chaúng nhöõng cöùu caû cuoäc ñôøi cuûa ngöôøi ñoù, maø coøn cöùu luoân gia ñình thaân quyeán cuûa hoï. Coâng ñöùc aáy khoâng theå laáy tieàn cuûa maø saùnh ñöôïc. Ñoù laø cöùu nhaân theo ñöùc Phaät daïy.

Hieän nay Phaät töû chuùng ta thöôøng queân caùi nhaân, chæ khi naøo gaëp quaû khoå môùi chòu tu. Luùc vui queân Phaät, luùc khoå môùi nhôù Phaät. Nhö vaäy chæ bieát Phaät khi khoå chôù khoâng bieát Phaät khi khoûe maïnh vui töôi. Nhö vaäy ñôïi ñeán luùc giaø yeáu, ñau ñôùn môùi chòu nhôù tôùi Phaät thì e raèng khoâng coøn kòp tu nöõa. Vì vaäy Phaät töû neân hieåu vaø coá gaéng taäp tu ngay khi coøn treû, coøn khoûe maïnh thì veà sau môùi khoâng bò ñau khoå böùc baùch.

Quí Phaät töû thaáy, töø moät ngöôøi, traêm ngöôøi, ngaøn ngöôøi cho ñeán moät xoùm moät laøng, neáu ai cuõng giöõ ñöôïc naêm giôùi thì xoùm laøng aáy coù theå thaønh thieân ñöôøng khoâng? Trong moät xaõ hoäi khoâng coù ai haïi ai, khoâng coù ai löøa ñaûo ngöôøi, khoâng coù ngöôøi löøa ñaûo ai... thì xaõ hoäi ñoù, quoác gia ñoù an laønh, ñeïp ñeõ, vaên minh bieát chöøng naøo. Theá neân bieát ngöôøi Phaät töû quyeát taâm giöõ ñöôïc naêm giôùi laø moät ngöôøi xöùng ñaùng ñoái vôùi quoác gia xaõ hoäi, ñoái vôùi ñaïo phaùp, khoâng nhöõng trong hieän taïi maø coøn xöùng ñaùng hôn nöõa ôû mai sau.

Trong baøi giaûng naøy, toâi khoâng noùi nhöõng gì cao sieâu quaù, chæ nhaéc nhôû nhöõng ñieàu gì quí Phaät töû coù theå laøm ñöôïc, tu ñöôïc. Keát quaû cuûa quí vò cuõng chính laø phaàn khích leä ñoái vôùi chuùng toâi, duø quí vò tu laø tu cho quí vò chôù khoâng phaûi tu cho chuùng toâi Nhöng chæ caàn quí vò giöõ cho ba nghieäp cuûa mình ngaøy caøng toát laønh ñeå ñôøi sau ñöôïc ñi leân, chôù khoâng phaûi tuoät xuoáng laø chuùng toâi möøng roài. Chæ caàn Phaät töû chòu nghe lôøi chaân thaät khuyeân baûo cuûa quí thaày, quí coâ, khoâng chaïy theo söï doái gaït hoa myõ cuûa theá gian laø quí Phaät töû bieát tu nhaân ñuùng ñaén, traùnh ñöôïc quaû khoå veà sau.

Trong kinh Phaät coù daïy: Chuùng ta phaûi coá gaéng tu khoâng theå chaàn chôø, bôûi vì ñaâu coù ai baûo ñaûm mình soáng ñeán taùm möôi tuoåi môùi cheát. Treû coù caùi cheát cuûa treû, giaø coù caùi cheát cuûa giaø. Neáu khoâng lo tu thì voâ thöôøng ñeán laøm sao trôû tay kòp. Treân ñöôøng tu, chuùng ta phaûi nhìn cho kyõ, thaáy cho roõ, ñöøng laàm laãn.

Töø tröôùc ñeán nay chuùng ta noùi nhöõng ñieàu: Thaân baát tònh, thoï laø khoå, taâm voâ thöôøng, hay nöôùc maét chuùng sanh nhieàu nhö nöôùc bieån... Taát caû ñeàu coát chæ ra leõ thaät cuûa con ngöôøi cho quí Phaät töû thaáy roõ. Khi thaáu hieåu ñöôïc leõ thaät cuûa con ngöôøi cho quí Phaät töû thaáu roõ ñöôïc leõ thaät ñoù roài, chuùng ta môùi quyeát taâm tu, coá gaéng tu, ñeå khoâng bò khoå ñau trong ñôøi naøy vaø ñôøi sau. Nhö vaäy ñaïo Phaät laïc quan hay bi quan? Vì noùi thaät neân môùi nghe nhö bi quan, nhöng nhôø theá chuùng ta bieát leõ thaät ñeå söûa ñoåi, ñeå vöôn leân. Ngöôïc laïi neáu löøa doái nhau thì seõ cuøng nhau bò tai hoïa, bò chìm ñaém. Hieåu vaäy, taát caû Phaät töû moãi ngöôøi phaûi coá gaéng theo nhö lôøi Phaät daïy: Tu nhö löûa chaùy ñaàu. Phaûi kieân trì tinh taán tieán leân. Töø naêm giôùi caên baûn tieán daàn leân ñöøng ñeå tuoät xuoáng. Neáu ñeå tuoät xuoáng, lôõ maát thaân ngöôøi thì caû traêm nghìn naêm sau khoù mong tìm laïi. Quí Phaät töû neáu sieâng naêng tu taäp seõ khoâng coøn hoang mang lo sôï soáng cheát. Neáu saép taét thôû, coù ngöôøi hoûi ñi ñaâu thì noùi: Toâi seõ trôû laïi laøm ngöôøi toát hôn, cao quí hôn. Ngöôøi aáy seõ ñöôïc an laønh tröôùc khi, trong khi vaø caû sau khi nhaém maét. Ngöôïc laïi neáu khoâng tu giöõ ñöôïc naêm giôùi thì seõ hoaûng hoát sôï seät khoâng bieát rôi vaøo ñöôøng naøo. Thaät khoå voâ cuøng!

Caùc Thieàn sö khi gaàn nhaém maét thöôøng móm cöôøi töø giaû ra ñi. Coøn keû theá gian, luùc gaàn taét thôû, nhöõng ngöôøi thaân chung quanh khoùc than thaûm thieát khieán cho keû ra ñi bi luïy luyeán tieác. Coøn nhöõng ngöôøi ñi trong bô vô, trong ñau khoå thì coøn buoàn tuûi bieát bao nhieâu nöõa.

Cho neân chuùng ta khuyeân cha, khuyeân meï, khuyeân anh, khuyeân em raùng tu giöõ naêm giôùi laøm goác. Neáu cha meï giöõ ñöôïc naêm giôùi thì ngöôøi con seõ yeân loøng vaø ngöôïc laïi, ngöôøi con giöõ ñöôïc naêm giôùi thì cha meï vui veû, nheï nhaøng bieát bao.

Töø ñoù quí vò thaáy vieäc tu haønh thieát yeáu ñeán theá naøo. Hoài Phaät coøn taïi theá, sau khi thaønh ñaïo roài, Ngaøi trôû veà thaønh Ca Tyø La Veä giaûng daïy cho phuï vöông (Tònh Phaïn) vaø hoaøng haäu (Ma Ha Ba Xaø Ba Ñeà) naêm giôùi. Sau ñoù, hoaøng haäu phaùt taâm xuaát gia. Baø lieàn cuøng naêm traêm vò coâng nöông ñi ñeán choã Phaät, xin Phaät xuaát gia. Phaät khoâng cho, baø naên næ ñoâi ba phen, Phaät cuõng khoâng chaáp thuaän. Luùc ñoù Toân giaû A Nan thaáy vaäy xoùt ruoät, môùi vaøo thöa vôùi Theá Toân: "Hoaøng haäu coù coâng lôùn vôùi Theá Toân, töø luùc hoaøng haäu Ma Da maát sau khi sanh Theá Toân coù baûy ngaøy, baø laø ngöôøi nuoâi Theá Toân cho ñeán lôùn khoân, coâng lao bieát bao nhieâu? Sao giôø ñaây Theá Toân khoâng cho baø xuaát gia? Chaúng leõ Theá Toân ñaõ queân ôn ngöôøi?" Phaät traû lôøi: "Ta khoâng queân ôn maø ta ñaõ ñeàn ôn baø roài". Ngaøi A Nan ngaïc nhieân hoûi Theá Toân ñeàn ôn baèng caùch naøo. Phaät noùi: "Khi ta thaønh ñaïo, trôû veà thaønh Ca Tyø La Veä, ta ñaõ khuyeân, giaûi thích cho phuï vöông vaø hoaøng haäu hieåu ñöôïc ñaïo lyù, phaùt taâm qui y Tam baûo, gìn giöõ naêm giôùi haïnh. Ñoù laø ta ñaõ ñeàn ôn".

Nhö vaäy ngöôøi con ñeàn ôn cha meï, khoâng gì hôn laø luùc cha meï coøn sanh tieàn, khuyeân cha meï sieâng tu, giöõ gìn naêm giôùi ñeå khi cheát khoûi ñoïa ñöôøng khoå. Ñoù môùi thaät laø thaät thöông, thaät hieáu; chôù laøm ra nhieàu tieàn chôø luùc cheát laøm ñaùm ma cho lôùn... chöa chaéc ñaõ cöùu ñöôïc cha meï. Theá ñoù ñaâu goïi laø thaät thöông.

Quí Phaät töû nghe toâi giaûi thích roài, ñaõ thaáy tu theo ñaïo Phaät laø laïc quan chôù khoâng phaûi bi quan. Taïi sao? Bi quan laø buoàn, laïc quan laø vui. Coøn ñaïo Phaät khoâng buoàn khoâng vui. Bôûi vì ñoái vôùi theá gian, ñöôïc thì vui, maát thì buoàn, khen thì sung söôùng, cheâ thì giaän khoå. Caùi vui buoàn theá gian laø vui buoàn ñoái ñaõi, voâ thöôøng, khoâng coù söï thaät. Maø ñaõ khoâng söï thaät thì chuùng ta ñöøng dính, ñöøng maéc. Song thoâng thöôøng, ai cuõng deã vui khi ñöôïc khen, deã buoàn khi bò cheâ. Neáu chuùng ta bieát leõ thaät roài thì coù gì vui, coù gì buoàn. Ñaïo Phaät laø ñaïo chæ cho chuùng ta leõ chaân thaät, nhaän ra ñöôïc söï thaät roài, soáng ñuùng nhö thaät. Soáng ñöôïc nhö lôøi ñöùc Phaät daïy thì ñaâu coøn gì buoàn, ñaâu coøn gì phieàn naõo. AÁy laø vui.

Phaät, ngöôøi Trung Hoa goïi laø Giaùc; Phaät laø chæ cho baäc ñaõ giaùc ngoä, neân nhöõng gì Ngaøi daïy laø leõ thaät töø söï thaáy bieát cuûa baäc giaùc ngoä maø ra. Laø ñeä töû Phaät, chuùng ta tin nhöõng lôøi cuûa Phaät baèng leõ thaät chôù khoâng phaûi tin theo söï töôûng töôïng, eùp buoäc. Tin roài chuùng ta phaûi öùng duïng tu ñeå töï cöùu mình thoaùt khoûi caûnh khoå, ñoàng thôøi cuõng giuùp ñöôïc moïi ngöôøi cuøng vöôn leân, tieán leân, khoâng coøn bò traàm luaân trong sanh töû nöõa. Vì vaäy, chö Taêng Ni vaâng lôøi Phaät daïy, gaéng coâng tu haønh, nhaéc nhôû quí Phaät töû. Phaàn coøn laïi laø phaàn cuûa quí Phaät töû. Tieán leân con ñöôøng an vui, töôi ñeïp hay rôi xuoáng neûo khoå toái taêm, xaáu xa laø do quí Phaät töû töï ñònh ñoaït vaäy.

?

THIEÀN TOÂNG VIEÄT NAM