v   THIEÄN AÙC KHOÂNG COÙ TIEÂU CHUAÅN RAØNH REÕ

Thieän aùc laø danh töø thoâng duïng nhöùt, môùi nghe qua döôøng nhö giaûn dò deã hieåu, song khi ban ñònh tieâu chuaån cuûa noù thöïc laø phöùc taïp voâ cuøng. Coù nhöõng vieäc luùc ñaàu thaáy laø thieän, sau laïi bieán thaønh aùc. Nhö baø meï cöng con, con ñoøi gì ñöôïc naáy, muoán sao cuõng chìu, keát quaû ñöùa con hö hoûng beänh hoaïn. Coù vieäc luùc ñaàu thaáy laø aùc, sau keát quaû laïi trôû thaønh thieän. Nhö oâng giaùo daïy hoïc troø oâng thöôøng raày phaït, baét chuùng phaûi hoïc, khi aáy chuùng cho oâng laø aùc, ñeán sau hoïc haønh ñoã ñaït, laøm neân danh phaän, chöøng ñoù laïi thaáy oâng laø thieän. Ngoaøi ra, coøn laém vieäc nhö phong tuïc, taäp quaùn nay cholaø phaûi, laø toát, mai laïi baûo laø quaáy, laø xaáu. Nhö ngöôøi phuï nöõ Vieät Nam ngaøy xöa cho raèng "khueâ moân baát xuaát" laø toát, nay thì phaûi ra gaùnh goàng moïi vieäc, cho ñeán nhaäp nguõ laøm quaân nhaân… laø toát. Hoaëc phong tuïc, taäp quaùn xöù naøy cho laø phaûi, qua xöù khaùc laïi baûo laø quaáy. Nhö ôû AÙ Ñoâng quyù troïng ngöôøi ñaøn oâng, traùi laïi Taây phöông quyù troïng ngöôøi ñaøn baø; ôû AÙ Ñoâng ngaøy xöa neáu trai gaùi naém tay nhau coi nhö laø xaáu xa, ôû Taây phöông laïi thaáy lòch söï, ñeïp ñeõ v.v… vaø v.v… Söï thieän aùc, toát xaáu, phaûi quaáy ôû theá gian naày roái bôøi, khoù phaân taùch raønh reõ. Ngöôøi thieáu oùc phaùn xeùt, khoù nhaän ra ñaâu laø thieän, ñaâu laø aùc, ñoâi khi cöù noùi huøa theo, ngöôøi ta ñeà xöôùng sao mình noùi theo vaäy. Nhö caâu chuyeän oâng Maëc Töû keå :

"Nay coù keû vaøo vöôøn ngöôøi ta haùi troäm ñaøo, maän thì ai nghe thaáy cuõng cheâ cöôøi, quan baét ñöôïc taát tröøng phaït. Taïi sao vaäy ? _ Taïi ngöôøi aáy laøm ñieàu baát nghóa, laáy cuûa ngöôøi ñeå laøm lôïi cho mình.

"Keû vaøo nhaø ngöôøi ta baét troäm gaø, vòt, choù, lôïn so vôùi keû vaøo vöôøn ngöôøi ta haùi troäm ñaøo, maän thì laïi laø baát nghóa hôn nöõa. Taïi sao vaäy ? _ Taïi laáy cuûa ngöôøi caøng nhieàu thì baát nhaân caøng laém, toäi caøng naëng.

"Keû gieát ngöôøi löông thieän, aên cöôùp cuûa caûi, ñoà ñaïc cuûa ngöôøi ta, so vôùi keû vaøo chuoàng aên troäm traâu boø, deâ ngöïa thì laïi laø baát nghóa hôn nöõõa. Taïi sao vaäy ? _ Taïi gieát ngöôøi, laáy cuûa baát nhaân to laém, toäi caøng naëng laém.

"Gieát moät ngöôøi laø ñieàu baát nghóa, taát phaûi chòu moät töû toäi. Cöù leõ aáy maø noùi roäng ra: gieát möôøi ngöôøi, taát phaûi chòu traêm töû toäi…

"Nay nhöõng keû laøm ñieàu baát nghóa, nhoû moïn, taàm thöôøng nhö noùi treân thì bieát cheâ cöôøi. Ñeán nhö nhöõõng keû baát nghóa thaäm teä nhö cöôùp nöôùc ngöôøi, taøn saùt sinh linh haøng öùc vaïn… thöôøng khi thieân haï khoâng bieát cheâ cöôøi laïi coøn huøa theo vaø khen ngôïïi cho laø nghóa, vaø ca tuïng ghi cheùp coâng ñöùc, nhö theá thì coù gì goïi ñöôïc laø bieát phaân bieät nghóa vôùi baát nghóa hay khoâng ?

"Keû naøo luùc thaáy ñen ít baûo laø ñen, luùc thaáy ñen nhieàu baûo laø traéng, thì ta cho keû aáy khoâng bieát phaân bieät ñen vôùi traéng.

"Keû naøo neám ñaéng ít cho laø ñaéng, luùc neám ñaéng nhieàu cho laø ngoït, thì ta cho keû aáy khoâng phaân bieät ñaéng vôùi ngoït.

"Thieân haï baây giôø khoâng phaân bieät phaûi traùi, hay laàm laãn laém".

(Trích Coå Hoïc Tinh Hoa taäp II, trang 162 cuûa Nguyeãn Vaên Ngoïc vaø Traàn Leâ Nhaân)

Thöïc khoù phaân taùch ñöôïc ñaâu laø nghóa, ñaâu laø baát nghóa, ñaâu laø thieän, ñaâu laø baát thieän. Laïi coù laém nhaø nguïy bieän lyù luaän ñieân ñaûo, khieán ngöôøi ta ñaõ môø mòt laïi theâm môø mòt, khoâng phaân bieät ñöôïc theá naøo laø thieän, theá naøo laø aùc. Roát cuoäc hoï cho raèng "thieän aùc khoâng coù tieâu chuaån".

v   TIEÂU CHUAÅN THIEÄN AÙC

Phaùp Baùt chaùnh ñaïo laø neàn taûng tu haønh trong Phaät giaùo. Chaùnh kieán ñöùng ñaàu trong taùm phaùp, noù giöõ moät vai troø quan troïng. Thieáu chaùnh kieán, baûy phaùp kia trôû thaønh voâ hieäu quaû. Ngöôøi quy y theo ñaïo Phaät maø thieáu chaùnh kieán khoâng theå goïi laø Phaät töû. Taïi sao vaäy ? _ Vì chaùnh kieán laø nhaän ñònh phaân bieät thieän aùc, chaùnh taø, toát xaáu, phaûi quaáy. Thieáu nhaän ñònh naøy laøm sao bieát ñöôïc thieän ñeå tu, bieát aùc ñeå döùt, bieát chaùnh theo, bieát taø traùnh… Coâng nghieäp cuûa ngöôøi Phaät töû sau naøy coù thaønh hay khoâng ñeàu do chaùnh kieán quyeát ñònh. ÔÛ ñaây chuùng ta duøng con maét chaùnh kieán cuûa Phaät giaùo quy ñònh tieâu chuaån thieän aùc xem theá naøo. Coù leõ vaán ñeà thieän aùc naøy, ngöôøi xöa khoâng coù nghi ngôø, neân tìm trong kinh khoâng thaáy ñònh nghóa, chæ coù taûn maùc trong caùc luaän.

Theá naøo laø thieän aùc ?

- Theo Luaän Thaønh Thaät ñònh nghóa:

"Tuøy laøm vieäc gì, hay cho ngöôøi söï öa thích, aáy laø thieän…

"Khieán ngöôøi ñöôïc vui, aáy goïi laø öa thích, cuõng goïi laø thieän,cuõng goïi laø phöôùc".

(Tuøy dó haø nghieäp, naêng döõ tha haûo söï, thò danh thieän…

Linh tha ñaéc laïc, thò danh vi haûo, dieäc danh vi thieän, dieäc danh vi phöôùc).

(Thaønh Thaät Luaän 8, phaåm Nghieäp 100)

Laïi cuõng trong Luaän Thaønh Thaät, phaåm Giaûi: "Neáu ñöôïc lôïi mình lôïi ngöôøi, lôïi hieän taïi vaø vò lai ñeàu do taâm thieän laøm goác, neáu bò toån mình toån ngöôøi, toån hieän taïi vaø vò lai ñeàu do taâm baát thieän laøm goác !".

(Nhöôïc nhôn lôïi tha lôïi dó, kim lôïi ñöông lôïi, giai dó thieän taâm vi boån, nhöôïc nhôn toån dó, kim toån ñöông toån giai dó baát thieän taâm vi boån).

Caên cöù theo Luaän Thaønh Thaät ñònh nghóa: Phaøm laøm vieäc gì khieán ngöôøi ta vui thích laø thieän, vaø lôïi ích cho mình vaø ngöôøi, hieän taïi vaø vò lai laø thieän.

Luaän Tyø Baø Sa giaûi thích ba nghieäp thieän, aùc, voâ kyù coù ñoaïn noùi nhö sau:

Hoûi: Theá naøo goïi laø thieän, baát thieän, voâ kyù ?

Ñaùp: Neáu vieäc laøm kheùo leùo, hay chieâu caûm quaû öa thích, tính an oån, goïi laø thieän. Neáu vieäc laøm khoâng kheùo leùo, hay chuoác laáy quaû khoâng thích, tính khoâng an oån, goïi laø baát thieän… Neáu vieäc laøm cuøng hai thöù kia traùi nhau, goïi laø voâ kyù.

Laïi, neáu vieäc laøm hay chieâu caûm quaû khaû aùi, quaû ñöôïc vui, goïi ñoù laø thieän. Neáu hay chieâu caûm quaû baát aùi, quaû bò khoå, goïi laø baát thieän. Neáu vieäc laøm cuøng hai thöù kia traùi nhau, goïi laø voâ kyù.

Laïi neáu vieäc laøm hay daãn maàm trong caùc coõi khaû aùi vaø maàm giaûi thoaùt, goïi laø thieän. Neáu vieäc laøm hay daãn maàm trong caùc coõi phi aùi, goïi laø baát thieän. Neáu vieäc laøm cuøng hai thöù aáy traùi nhau, goïi laø voâ kyù.

Laïi, neáu vieäc laøm hay khieán sanh coõi laønh, goïi laø thieän. Neáu vieäc laøm hay khieán sanh coõi aùc, goïi laø baát thieän. Neáu vieäc laøm cuøng hai thöù aáy traùi nhau, goïi laø voâ kyù.

Vaán: Haø coá danh thieän, baát thieän, voâ kyù ?

Ñaùp: Nhöôïc phaùp xaûo tieän sôû trì, naêng chieâu aùi quaû, taùnh an oån, coá danh thieän… Nhöôïc phaùp phi xaûo tieän sôû trì, naêng chieâu baát aùi quaû, taùnh baát an oån, coá danh baát thieän… Nhöôïc phaùp döõ bæ nhò chuûng töông vi, coá danh voâ kyù.

Phuïc thöù, nhöôïc phaùp naêng chieâu khaû aùi quaû, laïc thoï quaû, coá danh thieän. Nhöôïc phaùp naêng chieâu baát aùi quaû, khoå thoï quaû, coá danh baát thieän. Nhöôïc phaùp döõ bæ nhò chuûng töông vi, coá danh voâ kyù.

Phuïc thöù, nhöôïc phaùp naêng daãn khaû aùi höõu nha, caäp giaûi thoaùt nha, coá danh thieän; nhöôïc naêng daãn phi aùi höõu nha, coá danh baát thieän; nhöôïc phaùp döõ bæ nhò chuûng töông vi, coá danh voâ kyù.

Phuïc thöù, nhöôïc phaùp naêng linh sanh thieän thuù, coá danh thieän; nhöôïc phaùp naêng linh sanh aùc thuù, coá danh baát thieän; nhöôïc phaùp döõ bæ nhò chuûng töông vi, coá danh voâ kyù.

(Tyø Baø Sa Luaän, quyeån 51, taïng Ñaïi Chaùnh Tu, taäp 27, trang 263)

Theo Luaän Tyø Baø Sa ñònh nghóa:

Vieäc laøm chieâu caûm quaû an oån, öa thích, ñôøi naày vaø ñôøi sau, goïi laø thieän. Vieäc laøm chieâu caûm quaû ñaùng chaùn, ñau khoå, ñôøi naày vaø ñôøi sau, goïi laø aùc. Vieäc laøm khoâng coù hai taùnh caùch treân laø voâ kyù.

Luaän Thaønh Duy thöùc ñònh nghóa:

Hay laøm cho ñôøi naày, ñôøi sau lôïi ích, goïi laø thieän. Quaû vui coõi ngöôøi coõi trôøi, tuy hieän ñôøi hay lôïi ích, khoâng coù lôïi ích ñôøi sau, neân khoâng goïi laø thieän. Hay laøm toån haïi ñôøi sau, goïi laø baát thieän. Quaû khoå trong coõi aùc, tuy hieän ñôøi bò toån haïi, ñôøi sau khoâng haïi, neân chaúng goïi laø baát thieän. Ñoái thieän, baát thieän trong nghóa lôïi ích vaø toån haïi khoâng theå ñònh roõ, neân goïi voâ kyù.

Naêng vi thöû theá tha theá thuaän ích, coá danh vi thieän. Nhôn thieän laïc quaû, tuy ö thöû theá naêngvi thuaän ích, phi ö tha theá, coá baát danh thieän. Naêng vi thöû theá tha theá vi toån, coá danh baát thieän. AÙc thuù quaû baùo, tuy ö thöû theá tha theá vi toån, phi ö tha theá, coá phi baát thieän. Ö thieän, baát thieän toån ích nghóa trung baát khaû kyù bieät, coá danh voâ kyù.

(Thaønh Duy Thöùc luaän quyeån 5 taïng Ñaïi Chaùnh Taân Tu, taäp 31, trang 26)

Theo Luaän Thaønh Duy Thöùc ñònh nghóa: Vieäc laøm coù lôïi ích ñôøi naày, ñôøi sau goïi laø thieän, tuy hieän taïi coù lôïi maø ñôøi vò lai khoâng lôïi, chöa phaûi laø thieän. Vieäc laøm toån haïi ñôøi naày, ñôøi sau goïi laø aùc, tuy hieän taïi coù toån haïi maø sau khoâng, chöa haún laø aùc. Vieäc laøm khoâng ñònh roõ thieän hay aùc, laø voâ kyù.

Gaàn ñaây, ngaøi Thaùi Hö ñònh nghóa nghieäp thieän, aùc nhö sau: "Nghieäp thieän laø haønh vi theo luaân lyù hoïc hay ñaïo ñöùc hoïc ôû theá gian, veà Phaät phaùp goïi laø thuaän haïnh hoïc.

"Nghieäp thieän ñöùng veà khoâng gian laø lôïi mình, lôïi ngöôøi, veà thôøi gian thì hieän taïi, vò lai ñeàu lôïi. Neáu khoâng xeùt ñeán lôïi ngöôøi vaø nhìn xa veà vò lai, chæ caên cöù lôïi ích mình nhaõn tieàn, aáy laø nghieäp aùc.

"Nghieäp thieän laáy lôïi ích ñaïi chuùng laøm tieàn ñeà, neân keát quaû töï tha ñeàu lôïi. Nghieäp aùc laáy toån haïi ñaïi chuùng laøm tieàn ñeà, neân keát quaû töï tha ñeàu haïi".

(Thaùi Hö, trong baøi truyeàn luaän Kinh Thaäp Thieän Nghieäp Ñaïo)

Ngaøi Thaùi Hö ñònh nghóa thieän aùc: Vieäc laøm lôïi mình lôïi ngöôøi, hieän taïi vaø vò lai, laáy ñaïi chuùng laøm tieàn ñeà laø thieän. Vieäc laøm chæ nhaèm lôïi ích mình hieän taïi, laáy toån haïi ngöôøi laøm tieàn ñeà laø aùc.

Qua caùc nhaø luaän treân, töông ñoái chuùng ta thaáy thieän aùc ñaõ roõ. Nhöng cuõng coøn vaøi nghi vaán nhoû. Nhö vieäc laøm lôïi mình lôïi ngöôøi, hieän taïi vaø vò lai, goïi laø thieän. Thöïc teá coù nhieàu vieäc lôïi ngöôøi, haïi mình maø vaãn laø thieän. Nhö thaáy nhaø chaùy, moät em beù ñang bò keït trong aáy, coù ngöôøi hy sinh chaïy vaøo löûa cöùu em ra. Khi cöùu ñöôïc em beù, ngöôøi kia bò chaùy phoûng khaù nhieàu, phaûi ñau khoå vì nhöõng veát phoûng haønh haï. Söï an oån cuûa em beù, trong söï ñau khoå cuûa ngöôøi kia nhö vaäy, ñaâu phaûi hieän taïi caû hai ñeàu lôïi ? Hoaëc nhö ngöôøi phaùt nguyeän vaøo beänh vieän lao, huûi saên soùc beänh nhaân. Hieän taïi hoï an uûi beänh nhaân ñöôïc phaàn naøo, song töông lai hoï coù theå bò truyeàn nhieãm. Nhö vaäy, hieän taïi thaáy coù lôïi moät phaàn, maø töông lai ñaâu haún laø lôïi ?

Tuy nhieân, theo Phaät giaùo, nhöõng haønh ñoäng cöùu ngöôøi, vì ngöôøi, hieän taïi hoaëc vò lai ta coù khoå, song caùi khoå aáy chæ thôøi gian ngaén nguûi, sau naøy seõ höôûng caùi vui thôøi gian daøi gaáp maáy laàn. Nhö tröôøng hôïp ngöôøi cöùu em beù saép cheát thieâu, ngöôøi phaùt nguyeän vaøo nhaø thöông lao chaúng haïn. Vì caùi khoå ngaén, caùi vui daøi, neân cuõng goïi laø vui. Hôn nöõa, tuy thaân khoå maø cöùu ñöôïc maïng ngöôøi, taâm vui thích, neân cuõng goïi laø vui.

Bôûi tính caùch phöùc taïp cuûa thieän aùc nhö theá, neân qui ñònh tieâu chuaån thaät khoù khaên.

Theå theo nhöõng yù treân, toâi qui ñònh tieâu chuaån thieän aùc theá naøy:

"Ñoái töï thaân, haønh vi xuaát phaùt töø yù chí höôùng thöôïng, ñöôïc höôùng daãn baèng trí saùng suoát laø thieän. Haønh vi xuaát phaùt töø taâm nieäm höôûng thuï duïc laïc, bò sai söû bôûi si meâ laø aùc.

Ñoái tha nhaân, haønh ñoäng xuaát phaùt töø tình thöông chôn thaät, ñöôïc höôùng daãn baèng trí saùng suoát laø thieän. Haønh ñoäng xuaát phaùt töø taâm toån haïi, sai söû bôûi si meâ laø aùc. Baûn thaân chuùng ta, baát cöù moät haønh vi naøo xuaát phaùt töø yù chí höôùng thöôïng coäng vôùi trí suy nghó saùng suoát, ñeàu ñöa ñeán keát quaû toát ñeïp, an oån. Nhö töø ngöôøi xaáu xa, heøn haï muoán tieán leân ngöôøi thöôøng, töø ngöôøi thöôøng muoán tieán leân ngöôøi toát, töø ngöôøi toát muoán tieán thaønh ngöôøi hieàn, töø ngöôøi hieàn muoán tieán leân thaønh baäc thaùnh. Söï mong moûi tieán leân aáy laø yù chí höôùng thöôïng. Coù yù chí höôùng thöôïng roài, caàn phaûi coù trí saùng suoát, xeùt ñoaùn muoán thaønh ngöôøi toát ngöôøi hieàn phaûi laøm theá naøo ? Sau khi xeùt ñoaùn roài, phaûi thanh loïc caùi gì laøm cho mình xaáu, phuï trôï caùi gì laøm cho mình toát. Coù theá môùi töø ngöôøi xaáu trôû thaønh ngöôøi toát ñöôïc.

Ngöôïc laïi, haønh vi xuaát phaùt töø taâm nieäm höôûng thuï duïc laïc, laïi bò si meâ sai söû, chaéc chaén seõ ñöa ñeán keát quaû xaáu xa ñau khoå. Nhö ngöôøi muoán höôûng thuï saéc duïc, coäng vôùi taâm si meâ, neân laøm vieäc taø daâm gaây thaønh vieäc xaáu xa ñau khoå sau naày.

Ñoái tha nhaân, nhöõng haønh ñoäng xuaát phaùt töø tình thöông chôn thaät, töùc laø muoán laøm lôïi ích an vui cho ngöôøi coäng theâm trí suy nghó saùng suoát, xeùt bieát caùi vui naøo laâu daøi, caùi vui naøo ngaén nguûi, caùi vui naøo thaät, caùi vui naøo giaû, roài choïn caùi vui laâu daøi chôn thaät ñem ñeán cho ngöôøi. Coù nhieàu khi muoán ñem cho keû khaùc caùi vui laâu daøi, nhöng ñoái vôùi caùi giaù khoå ngaén nguûi, hoï vaân can ñaûm laøm. Thí duï: caâu chuyeän Löu Bình, Döông Leã chaúng haïn.

Ñoái tha nhaân, nhöõng haønh ñoäng xuaát phaùt töø taâm toån haïi, töùc laø muoán phaù hoaïi khieán ngöôøi ñau khoå, coäng theâm si meâ, khoâng bieát suy nghó phaûi traùi, chaéc chaén seõ laøm cho ngöôøi ñau khoå, cuõng chuoác ñau khoå veà cho mình. Nhö muoán gieát ngöôøi traû thuø, khi ñoù khoâng bieát suy xeùt keát quaû khoác haïi sau naày, cöù laøm böôùng laøm caøn, neáu ngöôøi cheát mình bò tuø ñaøy. Coù khi gieát ngöôøi roài, hoï troán thoaùt, hieän taïi nhö khoûi tuø ñaøy, song khoå troán chui troán nhuûi laøm sao thoaùt ñöôïc".

Toùm laïi, haønh ñoäng thieän phaûi coù tình thöông chôn haät (töø bi) vaø trí saùng suoát trí tueä) coäng laïi môùi thaønh. Haønh ñoäng aùc phaûi coù taâm toån haïi coäng vôùi si meâ môùi thaønh. Bôûi ñoäng cô thuùc ñaåy haønh ñoäng thaønh thieän hay aùc laø töø taâm nieäm, chuùng ta khoâng hieåu thaáu ñöôïc taâm nieäm ngöôøi, chæ nhìn treân haønh ñoäng ngöôøi, pheâ phaùn thieän aùc khoâng theå naøo ñuùng ñöôïc. Haønh ñoäng thieän phaûi coù trí phaùn xeùt, thieáu trí phaùn xeùt, tuy coù loøng thöông chôn thaät, nhöng ñeán keát quaû chöa haún laø thieän. Vì vaäy, muoán phaân bieät thieän aùc phaûi coù nhaän xeùt tinh vi, tìm töø choã phaùt xuaát cuûa haønh ñoäng aáy vaø ñeán caùi keát quaû vò lai cuûa noù. Neáu chæ nhìn hieän taïi maø thaåm ñònh thieän aùc thì thaät laø oan.

Sau khi phaân bieät ñöôïc thieän aùc, chuùng ta tieän baøn luaân lyù Phaät giaùo.