PHAÄT TÖÛ TAÏI GIA

A. BAÛN THAÂN

Phaät töû taïi gia vöøa lo sinh keá nuoâi gia ñình, vöøa lo hoïc hoûi chaùnh phaùp ñeå tu thaân. Coâng vieäc cuûa ngöôøi taïi gia thaät laø beà boän phöùc taïp, neân vieäc tu thaân raát laø khoù. Nhöng vôùi tinh thaàn caàu tieán, ngöôøi Phaät töû taïi gia ñoái vôùi baûn thaân phaûi coá gaéng thöïc hieän boán ñieàu sau naøy:

I. CHAÙNH KIEÁN

Laø Phaät töû, ñieàu kieän tieân quyeát phaûi coù chaùnh kieán. Chaùnh kieán laø tay laùi ñöa con thuyeàn ñôøi chuùng ta ñeán beán Chaân Thieän Myõ. Chaùnh kieán laø cöûa ngoõ duy nhaát ñi vaøo nhaø ñaïo ñöùc. Coù chaùnh kieán laø coù taát caû ñieàu laønh, leõ phaûi.

Theá naøo laø chaùnh kieán?

- Chaùnh kieán laø phaân ñònh raønh reõ thieän aùc, bieän bieät töôøng taän thaät giaû, suy xeùt thaáu ñaùo lyù nhôn quaû. Phaân ñònh raønh reõ thieän aùc, trong phaàn tieâu chuaån thieän aùc ñaõ noùi. Bieän bieät töôøng taän thaät giaû laø ñieàu caàn phaûi baøn.

Trong xaõ hoäi hieän taïi, ngöôøi ta luoân luoân che giaáu, böng bít söï thaät. Baûn tính söï thaät luùc naøo cuõng bình thöôøng vaø giaûn dò. Nhöng oùc töôûng töôïng cuûa con ngöôøi khoâng öng nhö theá, hoï thích töôûng töôïng nhöõng chuyeän phi thöôøng, nhöõng hình daùng maøu saéc röïc rôõõ, loäng laãy. Vì theá, hoï khoâng daùm nhìn thaúng söï thaät, cuõng khoâng daùm nghe söï thaät. Tuy nhieân, ngoaøi mieäng hoï luùc naøo cuõng reâu rao yeâu chuoäng chaân lyù, tìm hieåu söï thaät. Khi söï thaät hay chaân lyù hieän ñeán, hoï lieàn xaây löng choã khaùc, khoâng chòu nhìn. Nhö ngöôøi trong caâu chuyeän naøy:

"Xöa coù ngöôøi ngu cöôùi coâ vôï ñeïp, raát yeâu meán nhöng coâ vôï vaãn khoâng thöông anh. Sau moät thôøi gian aên ôû vôùi nhau, coâ vôï laïi tö tình vôùi keû khaùc.

Vì quaù thöông tình nhaân, coâ aáy muoán boû choàng, ñi theo ngöôøi yeâu, ngaàm baûo moät baø laõo: "Baø, sau khi toâi ñi, baø kieám moät xaùc cheát cuûa moät ngöôøi ñaøn baø khaùc, ñeå treân giöôøng vaø baûo choàng toâi laø toâi ñaõ cheát". Baø laõo öng thuaän. Khi choàng coâ ñi vaéng, baø ñem xaùc cheát ñeå treân giöôøng. Ngöôøi choàng veà, baø baûo: "Vôï anh cheát roài". Ngöôøi choàng ñeán xem, tin laø vôï mình ñaõ cheát, thöông xoùt khoùc loùc, buoàn thaûm, saém söûa daàu cuûi hoûa taùng, löôïm xöông ñöïng trong tuùi, ngaøy ñeâm ñeo luoân beân mình.

Thôøi gian sau, tình thöông phai lôït, coâ vôï aáy laïi quay veà nhaø cuõ, baûo choàng: "Thöa anh, em laø vôï anh tröôùc ñaây". Ngöôøi choàng ñaùp: "Thöa baø, vôï toâi ñaõ cheát laâu roài, baø laø ngöôøi laï, baø nhaän ñuøa laø vôï toâi, chôù naøo coù phaûi". Coâ vôï giaûi thích ñoâi ba phen, oâng choàng vaãn khaêng khaêng nhaát ñònh khoâng tin".

Ñoù laø thaùi ñoä ngöôøi ñôøi noùi yeâu chaân lyù maø khoâng daùm thöøa nhaän chaân lyù. Nhö anh chaøng kia raát yeâu vôï, cam chòu ñeo tuùi xöông khoâ beân mình, nhaát ñònh khoâng nhaän ngöôøi vôï thaät.

Coù khi hoï cuõng bieát söï thaät nhö vaäy, maø muoán nghe ngöôøi ta noùi khaùc ñi. Nhö anh chaøng taøi ngheä taàm thöôøng, taùnh tình xoaøng xónh, ñi xem töôùng. OÂng thaày baûo: "Töôùng anh taàm thöôøng laém, khoâng coù gì ñaëc saéc". Ra veà, anh cheâ: "Thaày töôùng quaù dôû". Ñeán oâng thaày khaùc, oâng thaày naày noùi: "Töôùng oâng hieän giôø taàm thöôøng, song sau naøy seõ phaùt ñaït, xuaát saéc". Anh khen: "OÂng thaày töôùng noùi thaät hay".

Hoaëc giaû laøm aùc maéc tai hoïa, laøm laønh ñöôïc phöôùc ñöùc, söï thaät roõ raøng nhö vaäy, maø ngöôøi ta khoâng tin. Hoï haèng ngaøy cöù laøm aùc, ít hoâm chaïy tìm thaày boùi, coâ coát nhôø coi mình coù tai hoïa gì khoâng ñeå caàu cuùng.

Coù khi muoán höôùng veà ñaïo ñöùc, hoï ñeán vôùi caùc nhaø sö ñeå caàu xin daïy baûo. Vò sö chaân thaønh noùi: Toâi coøn phaøm tuïc, nhöõng taùnh xaáu chöa döùt heát, coøn ñang noã löïc trong vieäc tu haønh". Hoï lieàn töø giaõ vò sö aáy, ñi tìm vò sö khaùc. Ñeán ñaây oâng sö naøy baûo: "Toâi ñaõ chöùng ñaïo quaû, khoâng coøn tu taäp nöõa, thöôøng coù thaàn linh uûng hoä toâi, ai noùi xaáu toâi laø bò tröøng phaït lieàn…". Nghe roài hoï khaâm phuïc xin thoï giaùo quy y, cho laø ñaõ gaëp baäc thaày chôn tu ñaéc ñaïo. Hoaëc caàn hoïc hoûi giaùo lyù, hoï ñeán hoûi moät vò sö. Vò naày ñaùp: "Muoán döùt khoå phaûi bieát bôùt tham saân si; muoán bôùt tham, saân, si, phaûi tu boá thí, nhaãn nhuïc vaø hoïc giaùo lyù". Hoï cho oâng sö naøy daïy taàm thöôøng, tìm ñeán caàu hoïc vôùi vò sö khaùc. OÂng sö naøy baûo: "OÂng veà aên chay ñi, ñeán hoäi Long Hoa taát caû ñeàu cheát heát, chæ ngöôøi naøo aên chay môùi ñöôïc Phaät cöùu ñoä. Toâi caáp naêm vò Thaàn thöôøng theo uûng hoä oâng…". Hoï cho oâng Sö naøy daïy ñaïo raát cao.

Cho ñeán nhöõng vieäc giao teá haèng ngaøy, neáu ngöôøi yù nghó theá naøo, mieäng noùi nhö vaäy, lieàn bò pheâ bình laø queâ muøa cuïc mòch, neáu ngöôøi yù nghó sao khoâng caàn bieát, mieãn ngoaøi maët vui veû, mieäng ngoït ngaøo, ñöôïc lieät vaøo haøng baët thieäp. Bôûi vì söï thaät bao giôø cuõng bình thöôøng, giaûn dò maø ngöôøi ta thích caàu kyø boùng baåy, cho neân luùc naøo cuõng traùi nhau. Chæ ngöôøi naøo gaït ngoaøi yù caàu kyø boùng baåy môùi nhaän ñöôïc söï thaät. Nhö ngöôøi gôõ caëp kính maøu, môùi thaáy roõ maøu saéc thaät cuûa söï vaät.

Ñöùc Phaät giaùc ngoä chaân lyù cuõng raát bình thöôøng, giaûn dò. Nhö xeùt con ngöôøi laø khoå, vì caùc nhôn nhoùm hoïp. Laøm sao döùt khoå? Dieät heát caùc nhôn. Laøm sao dieät heát caùc nhôn? Y phöông phaùp Baùt chaùnh tu haønh. Ngoä ñöôïc nhö vaäy, goïi laø ñaït ñöôïc phaùp Töù Ñeá. Hoaëc xeùt: Vaïn vaät töø nhôn duyeân sinh, nhôn duyeân ly taùn, vaïn vaät tieâu dieät. Ngoäï ñöôïc choã naøy, goïi giaùc ngoä lyù nhôn duyeân sanh. Thaät laø giaûn dò. Chính vì choã giaûn dò ñoù khoâng laøm thoûa maõn ñöôïc moät soá ngöôøi coù oùc caàu kyø. Nhö: Hoï hoûi: Vuõ truï nhôn sinh töø ñaâu coù?

Phaät ñaùp: "Do nhôn duyeân sanh".

- Theá naøo laø nhôn duyeân sanh?

- Caùi naày coù caùi kia coù, caùi naøy sanh caùi kia sanh.

(Thöû höõu coá bæ höõu, thöû sanh coá bæ sanh).

- Ngöôøi tham saéc phaûi tu phaùp gì?

- Laáy quaùn baát tònh trò.

- Ngöôøi tham taøi phaûi tu phaùp gì?

- Laáy boá thí trò.

- Ngöôøi hay noùng giaän phaûi tu phaùp gì?

- Laáy nhaãn nhuïc vaø töø bi trò.

Qua nhöõng lôøi ñaùp ñaây, chuùng ta thaáy coù gì phi thöôøng kyø laï? Chaúng qua ñoái bònh cho thuoác, raát thöïc teá giaûn dò. Theá maø, ngöôøi ñôøi coù öng thuaän caùch daïy giaûn dò thöïc teá ñoù ñaâu. Phaûi noùi theá naøy hoï môùi chòu:

- Vuõ truï nhôn sinh töø ñaâu coù?

- Do Thöôïng Ñeá ngöï taïi cung Baïch Ngoïc sai Sôn thaàn xuoáng theá gian bieán ra nuùi, Thoå thaàn bieán ra ñaát, Thuûy thaàn bieán ra nöôùc, Baø Nöõ hoùa sinh ra con ngöôøi…

Nghe nhö vaäy hoï seõ thoûa maõn. Ñeán vaán ñeà tu taäp cuõng theá:

- Tham saéc laáy gì trò?

- Ñaây, toâi coù laù buøa do coâng phu tu luyeän nhieàu naêm, cho oâng mang vaøo coå, khi naøo thaáy saéc ñeïp, oâng tuïng caâu chuù naøy, lieàn coù naêm vò thaàn hieän ra ñuoåi saéc ñeïp ñi xa.

Ñöôïc nghe nhöõng lôøi thaàn bí nhö vaäy, ngöôøi ta deã tin phuïc kính troïng. Nhöng nhöõng vieäc thaàn bí aáy coù phaûi laø söï thaät hay khoâng? Haún laø khoâng. Theá maø ngöôøi ta thích nhö vaäy, tin nhö vaäy.

Giôø ñaây, chuùng ta xeùt lôøi Phaät daïy coù ñuùng söï thaät hay khoâng. Vaïn vaät trong vuõ truï naøy, khoâng vaät naøo töï sanh hay ngaãu nhieân coù, ñeàu do chung hôïp caùc duyeân maø thaønh. Tìm khaép maët ñaát, khoâng coù moät vaät naøo ngoaøi nguyeân lyù aáy. Nhöng noùi söï thaät ñoù, ngöôøi ta laïi höõng hôø khoâng tin. Ñeán muoán döùt taâm tham saéc, chæ coù caùch laøm sao khi ñoái saéc khoâng thaáy ñeïp, laïi sanh gheâ gôùm, ñoù laø coâng duïng cuûa quaùn baát tònh. Muoán döùt taâm tham taøi, chæ coù caùch ñem cuûa mình ra cho ngöôøi. Cuûa mình saün coù coøn ñem ra cho, thöû hoûi tham lam cuûa ngöôøi laøm gì? Phaät daïy döùt heát nhôn thì quaû khoâng coøn. Ñoù laø söï thaät khoâng caàu kyø, huyeàn bí gì caû.

Phaät giaùo laø neàn giaùo lyù raát bình thöôøng, giaûn dò. Nhö Phaät hoûi caùc thaày Tyø kheo: "Maïng ngöôøi soáng bao laâu? Coù thaày Tyø kheo traû lôøi: "Soáng trong hôi thôû". Phaät khen: "OÂng ñaõ hieåu ñaïo". Hieåu ñaïo, nghóa laø thaáy söï thaät, nhaän ñöôïc söï thaät. Bình thöôøng, chuùng ta noùi maïng ngöôøi soáng traêm naêm. Nhöng coù ai chaéc soáng ñeán traêm naêm khoâng? Hoaëc noùi naêm chuïc naêm, ba chuïc naêm, cho ñeán moät ngaøy ñi nöõa, cuõng chöa haún laø ñuùng. Chæ noùi thôû ra khoâng hít vaøo laø cheát, ñoù laø söï thaät muoân ñôøi. Coù ngöôøi hoûi vò Toå sö: "Theá naøo laø ñaïo?". Ngaøi ñaùp: "Con quaï ñen, con coø traéng". Quaï ñen, coø traéng laø söï thaät hieån nhieân, thaáy ñöôïc söï thaät laø thaáy ñaïo.

Veà maët nguyeân lyù thì raát bình thöôøng, giaûn dò. Hieåu ñöôïc nguyeân lyù aáy, ñem ra aùp duïng seõ coù coâng duïng phi thöôøng. Hieän taïi chuùng ta coù nhöõng chieác xe taêng khoång loà, nhöõng chieác taøu bieån chôû caù chuïc vaïn taán, ñaâu khoâng phaùt xuaát töø hôi nöôùc soâi laïch taïch trong noài? Nhöõng chieác phaûn löïc cô bay ñoäng trôøi, ñaâu khoâng phaùt xuaát töø nhöõng caây phaùo thaêng thieân ñeå vui chôi trong dòp Teát ? Moät traùi bom noå tan caû thaønh phoá ôû Nhöït Boån, ñaâu khoâng phaùt xuaát töø nhöõng haït nguyeân töû ? Cuõng nhö vaäy, thaáy ñöôïc söï thaät cuûa vuõ truï, tuy noù bình thöôøng giaûn dò, song ngöôøi aáy seõ coù khaû naêng töï taïi phi thöôøng.

Hieän taïi ngöôøi ta ñeà xöôùng nhöõng vieäc phi thöôøng, huyeàn bí, loäng laãy, röôøm raø, noù chæ laø lôùp sôn, caùi voû cöùng bao boïc che laáp söï thaät. Chuùng ta muoán thaáy söï thaät, yeâu chuoäng söï thaät, ñöøng ñeå cho saéc maøu röïc rôõ laøm toái maét, ñöøng bò aâm thanh hoa myõ laøm laõng tai; phaûi nhìn thaáu qua nhöõng aûo aûnh cuûa saéc töôùng, thanh aâm. Coù theá môùi thaáy ñöôïc söï thaät. Thaáy ñöôïc söï thaät roài, ñôøi ta seõ khoûi laïc laàm, cuoäc soáng môùi ñöôïc an oån. Ñoù chính laø neàn taûng vöõng chaéc cuûa chuùng ta treân con ñöôøng tu thaân, hoïc ñaïo.

Phaân bieät ñöôïc thaät giaû roài, ngöôøi Phaät töû coøn phaûi suy xeùt thaáu ñaùo lyù nhôn quaû.Nhôn quaû khoâng phaûi laø moät chieàu, nhö noùi "nhôn naøo quaû naáy", maø coù caû hai chieàu thuaän vaø nghòch. Nhôn caàn phaûi coäng vôùi duyeân môùi sanh tröôûng. Duyeân coù thuaän duyeân, nghòch duyeân. Söï sanh tröôûng coøn tuøy thuoäc duyeân naøo, noù seõ thaønh hay phaûi hoaïi. Nhö gieo haït gioáng xuoáng ñaát laø ñaõ coù chaùnh nhôn, coù ñuû phaân, nöôùc, aùnh saùng, nhoå coû v.v…, thuaän duyeân, chaéc chaén haït gioáng seõ nöùt maàm thaønh caây luùa vaø keát quaû ñöôïc nhieàu boâng luùa. Neáu coù haït gioáng, coù phaân, coù nöôùc… maø thieáu moät vaøi ñieàu kieän, nhö aùnh saùng chaúng haïn, thì keát quaû keùm suùt raát nhieàu. Neáu coù haït gioáng maø thieáu haún caùc duyeân kia, haït gioáng cöù naèm ñoù roài hoaïi. Hoaëc haït gioáng ñaõ leân thaønh caây luùa, maø bò saâu raày caén, vaãn khoâng coù boâng luùa. Ñoù laø gaëp nghòch duyeân phaù hoaïi. Coøn raát nhieàu tröôøng hôïp, khoâng theå keå heát.

Trong cuoäc soáng haèng ngaøy, chuùng ta bieát gaây nhôn laønh ñöôïc quaû laønh, taïo nhôn aùc maéc quaû aùc, song khoâng phaûi moät chieàu nhö vaäy. Neáu chuùng ta gaây nhôn laønh maø khoâng taïo ñuû duyeân cho noù sanh tröôûng cuõng coù theå khoâng keát quaû laønh. Nhö coù ngöôøi giaøu thaáy ñöùa chaùu baø con ngheøo, moà coâi cha meï, ñoäng loøng thöông ñem veà nuoâi. Song haøng ngaøy chæ cho aên ba böõa côm, khoâng ñeå yù saên soùc ñeán noù, khoâng cho hoïc haønh, chæ nuoâi ñeå maø nuoâi. Ñeán lôùn khoân, thaèng chaùu khoâng bieát ôn, trôû laïi oaùn traùch laø khaùc. Ñoù laø caùi nhôn laønh maø khoâng coù quaû laønh, chæ vì thieáu thuaän duyeân cho noù taêng tröôûng. Neáu khoâng hieåu lyù naøy, ngöôøi nhaø giaøu noï seõ keâu trôøi, taïi sao toâi nuoâi noù maø noù laïi oaùn toâi ! Ngöôïc laïi, neáu ngöôøi nhaø giaøu aáy, nuoâi ñöùa chaùu aáy coi nhö nuoâi con, haèng ngaøy saên soùc, lo cho hoïc haønh, ñeán lôùn khoân, duø boäi baïc theá naøo, thaèng chaùu aáy cuõng khoù queân ôn. Ñoù laø ñuû nhôn, ñuû duyeân thì keát quaû chaéc chaén.

Coù nhôn, maø gaëp nghòch duyeân, nhaát ñònh khoâng keát quaû. Nhö anh chaøng kia ñang ñi daïo beân bôø soâng, boãng thaáy xuoàng chìm coù ngöôøi saép cheát ñuoái, ñoäng loøng haøo hieäp, anh nhaûy aøo xuoáng soâng, loäi vôùt ngöôøi aáy leân. Khi cöùu soáng ngöôøi aáy, nhìn ra laø keû thuø cuûa anh. Anh hoái haän noùi: "Phaûi bieát maày, tao ñeå cheát ñuoái cho roài". Moät caâu noùi aáy, phuû nhaän taát caû coâng ôn ñoái vôùi ngöôøi ñöôïc cöùu. Theá laø coù nhôn tình thöông, maø gaëp duyeân saân phaù hoaïi khoâng keát quaû laønh. Coøn khoâng bieát bao nhieâu söï kieän töông tôï nhö vaäy, ngöôøi khoâng thaáu ñaùo lyù nhôn quaû, baûo raèng "khoâng coù nhôn quaû".

Xeùt lyù nhôn quaû, phaûi qua ba thôøi môùi khoûi sai laàm. Bôûi vì noùi nhôn quaû laø noùi ñeán thôøi gian. Töø khi gieo nhôn ñeán luùc gaët quaû, thôøi gian aáy hoaëc daøi, hoaëc ngaén, mau, chaäm khoâng nhaát ñònh. Neáu chaën moät ñoaïn naøo ñoù baét buoäc phaûi keát quaû, thöïc laø voâ lyù. Thí duï:

Ñoàng thôøi ba ngöôøi gieo nhôn: ngöôøi gieo luùa, ngöôøi troàng chuoái con, ngöôøi öông hoät xoaøi; ñeán cuoái naêm, ngöôøi gieo luùa ñöôïc gaët; sang naêm sau ngöôøi troàng chuoái, chuoái coù buoàng; ngöôøi öông hoät xoaøi phaûi ñôïi ñeán boán, naêm naêm sau, xoaøi môùi coù traùi. Taïi sao ñoàng thôøi gieo gioáng maø keát quaû sai bieät nhö vaäy? _ Tuy ñoàng thôøi gieo gioáng, nhöng tuøy loaïi gioáng coù keát quaû mau, chaäm khaùc nhau. Coù khi cuøng moät loaïi gioáng maø keát quaû cuõng sai bieät. Nhö cuõng öông hoät xoaøi, anh A öông nhaèm ñaát toát, thöôøng vun phaân, töôùi nöôùc; anh B öông choã ñaát xaáu, laïi ít saên soùc. Ñeán boán naêm sau, xoaøi anh A coù traùi, xoaøi anh B vaãn coøn thaáp luøn, khoâng traùi traên gì caû. Taïi sao ñoàng moät gioáng, gieo cuøng moät thôøi, maø keát quaû laïi sai bieät ? Taïi vì ñaát sai bieät vaø saên soùc sai bieät.

Qua caùc thí duï treân, chuùng ta so saùnh vieäc laøm cuûa ngöôøi ñôøi cuõng theá. Ñoàng thôøi laøm phöôùc: ngöôøi boá thí cho keû baàn cuøng, ngöôøi saên soùc beänh nhaân, ngöôøi xaây caát chuøa chieàn. Ba boán thaùng sau, beänh nhaân ñöôïc laønh, ñeán taï ôn ngöôøi ñaõ saên soùc. Sau vaøi naêm, ngöôøi ngheøo cuøng kia laøm aên phaùt ñaït, tìm aân nhaân ñeå ñeàn ñaùp. Chæ coù ngöôøi caát chuøa troâng hoaøi maø khoâng thaáy daáu hieäu gì veà keát quaû.

Laïi, hai ngöôøi ñoàng thôøi laøm vieäc phöôùc thieän, sau ñoù moät thôøi gian, coù ngöôøi laøm aên phaùt ñaït, gaëp toaøn vieäc vui veû may maén; coøn ngöôøi kia vaãn luït thuït khoâng thaáy gì laï. Neáu khoâng hieåu roõ lyù nhôn quaû, ngöôøi ta sanh hoà nghi; taïi sao ngöôøi laøm phöôùc lieàn gaëp phöôùc, coøn ngöôøi laøm phöôùc laïi khoâng gaëp? Lyù nhôn quaû coù baát coâng chaêng? Söï thaät lyù nhôn quaû coâng baèng bình ñaúng trieät ñeå. Phaûi coâng baèng, khi gieo nhôn, phaûi coâng baèng trong caùc duyeân, keát quaû khoâng bao giôø sai bieät. Neáu nhôn ñoàng maø duyeân sai bieät, keát quaû phaûi sai bieät. Bình ñaúng aáy môùi chôn thaät bình ñaúng, coâng baèng aáy môùi trieät ñeå coâng baèng. Khoâng phaûi loái coâng baèng giaû taïo, bình ñaúng baét buoäc, nhö moät soá ngöôøi hieän taïi chuû tröông.

Bieát roõ thôøi gian gieo nhôn ñeán keát quaû khoâng coá ñònh ngaén daøi, sôùm muoän, bieát roõ coù nhôn ñuû duyeân keát quaû bình ñaúng nhö nhau, chuùng ta cöù saün saøng vung tay gieo nhôn toát maõi maõi, taän löïc taïo duyeân cho nhôn aáy ñuû ñieàu kieän sinh tröôûng, keát quaû toát chaéc chaén phaûi ñeán, ñöøng mong moûi chôø ñôïi voâ ích.

Toùm laïi, nhôn quaû laø chôn lyù phoå bieán treân vuõ truï vaïn vaät trong voøng töông ñoái. Caùc nhaø khoa hoïc, trieát hoïc, luaân lyù hoïc ñöôïc phaùt trieån ñeàu nöông lyù nhôn quaû maø thaønh. Chuùng ta nhaän xeùt lyù nhôn quaû thaáu ñaùo, trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta seõ an oån laï thöôøng. Haèng ngaøy chuùng ta haêng haùi laøm thieän, deø daët phoøng ngöøa nhöõng loãi aùc. Chuùng ta an nhieân khi tai hoïa ñeán, bình thaûn luùc gaëp dòp may. Nhôn quaû laø moät thöù linh döôïc laøm an thaàn vaø traùng kieän con ngöôøi chuùng ta.

II. PHAÙT CHÍ  HÖÔÙNG THÖÔÏNG

Coù chaùnh kieán roài, ngöôøi Phaät töû caàn phaûi phaùt chí höôùng thöôïng. Nghóa laø laäp chí tieán leân maõi maõi veà phaàn ñöùc haïnh, khoâng bao giôø chòu ñöùng laïi hay lui suït. Muoán ñöôïc vaäy, tröôùc heát chuùng ta phaûi phaùt taâm cung kính caùc nhaø ñöùc haïnh. Nhö trong kinh, Phaät daïy caùc thaày Tyø kheo: "Neáu Tyø kheo thöïc haønh cung kính, kheùo quaùn saùt, kính troïng nhöõng vò haïnh thanh tònh laø ñaõ coù ñaày ñuû oai nghi, ñuû hoïc phaùp, ñuû thaân giôùi, ñuû thaân ñònh, ñuû thaân hueä, ñuû thaân giaûi thoaùt tri kieán, ñuû Nieát Baøn".

(Trung A Haøm, quyeån 10, phaåm Taäp Töông Öông, baøi kinh soá 8)

Cung kính laø ñöùng ñaàu trong caùc haïnh cho ñeán Nieát Baøn. Coù cung kính ngöôøi ñöùc haïnh, chuùng ta môùi haâm moä, hoïc taäp theo ñöùc haïnh. Neáu xem thöôøng ñöùc haïnh, chuùng ta khoâng chòu gaàn guõi ngöôøi ñöùc haïnh, keát cuïc chuùng ta khoâng coù ñöùc haïnh. Bình thöôøng chuùng ta haâm moä thích thuù laøm ngheà gì, vieäc gì, thì sôùm muoän gì chuùng ta cuõng coù theå laøm ñöôïc vieäc ñoù. Nhö Ñinh Boä Lónh luùc nhoû thích caàm binh ñaùnh giaëc, lôùn leân ñaàu quaân deïp loaïn 12 söù quaân. Vì theá, veà phöông dieän ñaïo ñöùc, chuùng ta muoán tieán leân, tröôùc phaûi phaùt taâm cung kính khen ngôïi nhöõng nhaø ñöùc haïnh. Söï cung kính khen ngôïi ñoù ñoái vôùi caùc vò ñöôïc cung kính khoâng coù theâm bôùt gì, song rieâng phaàn chuùng ta ñöôïc aûnh höôûng raát lôùn lao. Vì ñaõ taïo cho ta moät taâm nieäm höôùng thöôïng, ñaõ ñaït ñöôïc muïc tieâu nhaèm tieán leân.

Coù ngöôøi nghi: Ñöùc Phaät ñaõ xoùa boû taát caû quyeàn theá, danh vò, cho ñeán thaân theå cuõng khoâng quí tieác, taïi sao khi saép Nieát Baøn, Phaät daën ñeä töû sau khi thieâu, laáy Xaù Lôïi xaây thaùp thôø?

- Chính vì taâm lôïi tha, Ñöùc Phaät môùi daën nhö vaäy. Xaù Lôïi chæ laø moät môù xöông taøn cuûa Phaät, maø coøn ñöôïc quí troïng xaây thaùp cuùng döôøng, huoáng laø toaøn thaân Phaät. Do ñoù, ngöôøi ñôøi phaùt taâm haâm moä laøm Phaät, tìm hieåu nhöõng phöông phaùp Phaät ñaõ tu, baét chöôùc tu theo. Nhö vaäy laø giaùn tieáp giaùo hoùa ngöôøi ñôøi sau. Kinh Phaùp Hoa noùi: "Ngöôøi ñoái tröôùc hình töôïng Phaät, cho ñeán chaép tay cung kính, sau naøy cuõng seõ thaønh Phaät". Cung kính nhöõng haïng ngöôøi naøo, töùc laø ñaõ gieo chuûng töû aáy vaøo taøng thöùc chuùng ta roài. Cung kính Phaät töùc laø chuùng ta ñaõ gieo chuûng töû Phaät, töông lai chuùng ta seõ thaønh Phaät. Cung kính taø ma quyû quaùi, töùc laø chuùng ta ñaõ gieo chuûng töû taø ma quæ quaùi, töông lai coù theå laø taø ma quæ quaùi.

Vì theá chuùng ta phaûi phaân bieät, choã naøo ñaùng cung kính, choã naøo khoâng ñaùng cung kính. Choã khoâng ñaùng cung kính maø cung kính töùc laø chuùng ta ñaõ gieo nhöõng chuûng töû khoâng toát cho chuùng ta sau naày. Cho neân, ngöôøi Phaät töû khi quy y Tam Baûo ñaõ phaùt nguyeän: "Quy y Phaät, khoâng quy y thieân thaàn quæ vaät, quy y toân höõu, aùc ñaûng".

Chöõ quy y coù nghóa laø cung kính nöông veà. Chuùng ta ñaõ cung kính Tam Baûo, laáy Tam Baûo laøm muïc tieâu, nhöùt ñònh khoâng nghó vaø khoâng theo nôi naøo khaùc. Trong Tam Baûo, veà phaàn Taêng baûo, nhö kinh noùi: "Boán ñoâi taùm baäc Hieàn thaùnh". Nghóa laø höôùng A Na Haøm, A Na Haøm, höôùng Tu Ñaø Hoaøn, Tu Ñaø Hoaøn, höôùng Tö Ñaø Haøm, Tö Ñaø Haøm, cho ñeán höôùng A La Haùn, A La Haùn. Taùm baäc aáy laø Hieàn thaùnh taêng, chuùng ta thaønh taâm quyeát kính. Song hieän taïi taêng raát ít coù trong taùm baäc aáy, haàu heát laø phaøm taêng, cho neân ngöôøi Phaät töû coøn moät phen giaûn bieät nöõa. Trong phaøm taêng naày, coù ngöôøi lôïi duïng chieác aùo laøm sinh keá, ngöôøi Phaät töû phaûi bieát cung kính nôi naøo ñaùng cung kính. Bôûi vì, khôûi taâm cung kính, chuùng ta phaûi thaân caän hoïc hoûi, neáu vò aáy khoâng chôn chaùnh aét sau naày taâm sinh ra chaùn lôøn, khinh baùng, maát heát chuûng töû toát ñeïp tröôùc.

Toùm laïi, cung kính baäc ñöùc haïnh laøm muïc tieâu nhaém ñeán, khieán chuùng ta chæ tieán leân khoâng sai laïc. Nhö ngöôøi ñi bieån ñaõ troâng thaáy ngoïn haûi ñaêng. Cung kính laø moät trôï duyeân ñaéc löïc nhöùt treân con ñöôøng ñöùc haïnh, nhö nöôùc giuùp cho caây coû ñöôïc xanh töôi, song phaûi cung kính nhöõng vò thaät ñöùc haïnh.

III. TÖÏ TÍN

Cung kính caùc baäc ñöùc haïnh laø phaùt chí höôùng thöôïng, neáu thieáu ñöùc töï tín, chí aáy cuõng khoâng thaønh ñaït. Chuùng ta phaùt taâm cung kính Phaät, töùc laø muoán laøm Phaät, nhöng khoâng tin mình coù khaû naêng thaønh Phaät, yù muoán laøm Phaät kia daàn daàn tieâu ma. Cuõng theá ñoái vôùi nhöõng vò ñöùc haïnh, chuùng ta phaùt taâm cung kính, nhöng baûo raèng vieäc aáy chæ caùc Ngaøi laøm ñöôïc, chôù mình khoâng phaân. Neáu coù taâm nghó nhö vaäy, chuùng ta khoâng theå naøo tieán boä thaønh ngöôøi ñöùc haïnh ñöôïc. Chuùng ta khoâng neân khinh mình, phaûi tin töôûng coá gaéng. Ñöùc Phaät quôû ngaøi La Haàu La: "Sao khoâng noi göông caùc vò A La Haùn ñöùc haïnh maø söûa neát?". Ngaøi La Haàu La thöa: "Vieäc caùc vò aáy laøm, con khoâng theå laøm noåi". Phaät baûo: "Kia laø tröôïng phu, ta cuõng tröôïng phu, chôù töï khinh maø lui suït". Töï tín laø moät cöù ñieåm heä troïng, chuùng ta baûo thuû ñeå chieán thaéng quaân ma. Boà taùt Thöôøng Baát Khinh suoát ñôøi chæ laøm moät vieäc, ñeán ñaâu, gaëp ai ñeàu chaép tay thöa: "Toâi khoâng daùm khinh caùc Ngaøi, caùc Ngaøi ñeàu seõ thaønh Phaät". Ñoù laø Ngaøi gieo cho chuùng ta ñöùc töï tín, mình coù khaû naêng thaønh Phaät. Bôûi vì chuùng ta thieáu ñöùc töï tín neân thaáy vieäc laøm cuûa chö Phaät, Boà taùt bieát laø hay, ñaùng kính, song cho raèng mình khoâng theå laøm noåi. Do ñoù, maø khoâng tieán leân ñöôïc, traùi laïi coøn suït luøi laø khaùc. Vieäc laøm cuûa Ngaøi Thöôøng Baát Khinh môùi thaáy laø taàm thöôøng, song heát söùc quan troïng ñoái vôùi boïn ngöôøi thieáu ñöùc töï tín nhö chuùng ta. Söï caûnh giaùc, ñaùnh thöùc ñoù gaây cho chuùng ta moät nieàm tin maõnh lieät. Coù nieàm tin roài, lo gì treân con ñöôøng ñaïo xa xoâi, chuùng ta khoâng ñi ñeán ñích?

Laïi coù ngöôøi ñoå cho nghieäp löïc, vì nghieäp löïc loâi cuoán neân khoâng theå laøm ñöôïc, tu ñöôïc… Nghieäp löïc vaãn coù, nhöng khoâng phaûi coá ñònh chòu nhö vaäy, khoâng thay ñoåi. Vì nghieäp phaùt xuaát töø taâm nieäm, haønh ñoäng chuùng ta, moät khi taâm nieäm haønh ñoäng thay ñoåi, thì nghieäp cuõng tuøy thuoäc chuyeån höôùng. Nhö caây coû, nhaø cöûa ñeàu nöông nôi ñaát, moät khi ñaát chuyeån ñoäng, caây coû, nhaø cöûa cuõng lung lay. Chuùng ta phaûi nhö nhaø ñaïi löïc só, tuy bò troùi haèng traêm nuoät daây, moät khi chuyeån mình thì nhöõng nuoät daây aáy töø töø ñöùt saïch. Ñaõ laø con ngöôøi thôøi ai khoûi mang nghieäp ñôøi quaù khöù, song phaûi vaän duïng söùc maïnh caùnh tay töï tín, caàm con dao trí tueä, caét ñöùt taát caû daây oan nghieät, thoaùt mình ra ngoaøi voøng trôøi cao beå caû, ngao du töï taïi.

Ñöùc töï tín laø yeáu toá heä troïng trong con ngöôøi chuùng ta. Thieáu noù, chuùng ta seõ xanh xao, yeáu ôùt khoâng laøm noåi vieäc gì. Töï tín laø nhieân lieäu ñaåy chieác phi cô yù chí thaúng ñeán muïc ñích xa xoâi.

IV. TU THAÂN

Ngöôøi Phaät töû phaûi laáy möôøi ñieàu thieän laøm caên baûn tu thaân. Möôøi ñieàu naøy laø coäi goác sanh taát caû coâng ñöùc, laø nhöõng naác thang ñaàu leân quaû vò Thaùnh hieàn. Khoâng ai trôû thaønh ñöùc haïnh maø thieáu möôøi ñieàu naøy:

1) Khoâng gieát haïi ngöôøi vaät:

 Ñöông nhieân ñieàu naøy laáy con ngöôøi laøm troïng taâm. Maïng soáng con ngöôøi laø giaù trò toái cao trong taát caû giaù trò. Duø coù taát caû cuûa baùu treân theá gian naøy, maø maïng soáng phaûi dieät, ngöôøi ta cuõng khoâng öng coù. Chuùng ta bieát quí maïng soáng cuûa chuùng ta, ngöôøi khaùc cuõng quí troïng maïng soáng cuûa hoï nhö vaäy. Muoán mình soáng maø taøn saùt sinh maïng ngöôøi, thaät laø ñieàu voâ lyù baát coâng. Moät daân toäc ñöôïc goïi laø vaên minh phaûi quí troïng sinh maïng con ngöôøi treân taát caû. Chæ tröø boïn daõ man khaùt maùu môùi khinh thöôøng maïng soáng con ngöôøi. Daãm ñaïp treân sinh maïng con ngöôøi ñeå laøm naác thang vinh hieån cho mình, thaät khoâng coøn toäi aùc naøo naëng baèng. Phaät töû bieát troïng sinh maïng mình, neân toân troïng sinh maïng cuûa keû khaùc. Taâm nieäm töø bi bình ñaúng xem moïi ngöôøi nhö mình, ñieàu gì mình khoâng chòu, khoâng laøm cho keû khaùc phaûi chòu. Cho neân chính mình khoâng gieát ngöôøi, khoâng xuùi baûo keû khaùc gieát, cuõng khoâng cam taâm vui veû khi thaáy ngöôøi bò gieát.

Ñeán caùc loaøi vaät, Phaät töû cuõng khoâng coù aùc taâm saùt haïi chuùng, neáu khoâng phaûi laø vaán ñeà caàn thieát. Bôûi suy töø con ngöôøi ra ñeán loaøi vaät, con ngöôøi sôï bò gieát haïi, loaøi vaät cuõng sôï bò gieát haïi. Taïi sao chuùng ta bieát baûo veä sinh maïng cuûa chuùng ta, voâ côù laïi taøn saùt sinh maïng cuûa loaøi vaät ? Tuy nhieân, ñaây chæ laø söï giaûm bôùt nhöõng söï gieát haïi voâ côù, ngoaøi ra vì hoaøn caûnh, vì söï soáng khoâng theå traùnh haún ñöôïc.

Ñöôïc vaäy, môùi laø ñieàu thieän tieâu cöïc, caàn phaûi thöïc haønh ñieàu thieän tích cöïc. Nghóa laø mình khoâng gieát ngöôøi, thaáy ngöôøi saép bò gieát laïi tìm moïi phöông tieän cöùu thoaùt. Taát caû vieäc thieän khoâng vieäc naøo baèng cöùu soáng maïng ngöôøi. Nhö noùi:

"Duø xaây chín ñôït phuø ñoà

Khoâng baèng moät phöôùc cöùu cho moät ngöôøi"

Phaät töû phaûi vaän duïng taát caû khaû naêng saün coù cuûa mình tìm caùch cöùu thoaùt sinh maïng ngöôøi. Ngoaøi söï bò gieát haïi, hoaëc beänh hoaïn, tai naïn… coù theå laøm thöông toån sinh maïng ngöôøi, Phaät töû ñeàu nhieät tình cöùu giuùp. Caùc loaøi vaät cuõng theá. Chính mình thöïc haønh cöùu giuùp laïi khuyeân ngöôøi cuõng thöïc haønh. Ñaây laø ñieàu thieän tích cöïc cuûa Phaät töû.

2) Khoâng troäm cöôùp:

 Sinh maïng con ngöôøi, chuùng ta ñaõ quyù troïng thì taøi saûn laø huyeát maïch, thieáu noù seõ thöông toån ñeán sinh maïng, neân cuõng quí troïng nhö theá. Chuùng ta ñau khoå khi maát cuûa theá naøo, ngöôøi maát cuûa ñau khoå cuõng vaäy. Taïi sao ta khoâng öng ai cöôùp ñoaït cuûa ta, maø ta laïi ñi cöôùp ñoaït cuûa ngöôøi? Haønh ñoäng nhö vaäy thaät laø baát coâng, taøn aùc. Ngoaøi nhöõng vieäc troäm cöôùp chính thöùc ra, duøng möu moâ keá hoaïch sang ñoaït, löôøng laän cuûa ngöôøi ñeàu thuoäc phaïm vi troäm cöôùp. Keû troäm cöôùp laø phaù hoaïi heát loøng töø bi, taêng tröôûng taâm thaâm ñoäc. Hoï laø ngöôøi töø khöôùc heát moïi an laønh, vui veû ñöa mình vaøo cöûa nguïc ñen toái khoå ñau. Phaät töû nguyeän döùt heát ñau khoå, caàu ñöôïc an vui, neân xa laùnh troäm cöôùp nhö traùnh xa hang huøm mieäng coïp. Chính mình khoâng troäm cöôùp, khoâng xuùi baûo ngöôøi, cuõng khoâng taùn thaønh ai laøm vieäc troäm cöôùp. Ñaây môùi laø phaàn thieän tieâu cöïc.

Chuùng ta ñaõ khoâng coù taâm troäm cöôùp cuûa ngöôøi, thaáy ngöôøi ñoùi thieáu, khoå sôû, coøn phaùt taâm giuùp ñôõ, khieán hoï ñöôïc no aám vui veû. Loøng töø bi khoâng cho pheùp chuùng ta no aám, an oån, ñeå maëc ngöôøi ñoùi reùt keâu than. Chuùng ta neân xem noãi khoå cuûa ngöôøi nhö noãi khoå cuûa mình. Thaø chia sôùt nhau mieáng côm, manh aùo hôn laø ngoài aên maâm vaøng, cheùn ngoïc, ñeå nhöõng ngöôøi chung quanh mình ñoùi khaùt keâu van. Lo boài boå thaân naøy toaøn sôn haøo haûi vò, chaúng qua laøm naëng neà theâm xaùc thuùi ôû thôøi gian sau. Chi baèng soáng ñaïm baïc, nhín aên, bôùt maëc ñeå chia sôùt cho ñoàng baøo ñoùi thieáu, tuy thaân naøy gaày oám, nhöng tinh thaàn cao thöôïng ai bì. Ngöôøi saün saøng ra tay chaån teá, cöùu nguy nhö vaäy, goïi laø haønh ñoäng thieän tích cöïc.

3) Khoâng taø daâm:

Vaät thuoäc cuûa ngöôøi ñaõ khoâng ñöôïc laáy, ngöôøi thuoäc veà ngöôøi cuõng khoâng ñöôïc xaâm phaïm. Ai cuõng muoán baûo veä vaät sôû höõu cuûa mình, nhaát laø tình thöông thuoäc sôû höõu cuûa ai khoâng bao giôø hoï chòu chia xeû. Bôûi vì chia xeû tình thöông coù theå laøm ly taùn gia ñình. Tình thöông laø sôïi daây raøng buoäc giöõa vôï choàng trong gia ñình, neáu sôïi daây aáy ñöùt, gia ñình seõ tan vôõ. Xaâm phaïm ñeán tình thöông cuûa ngöôøi töùc laø phaù tan haïnh phuùc cuûa ngöôøi, vaø coù theå ñe doïa ñeán sinh maïng cuûa ngöôøi nöõa. Chaúng nhöõng chæ haïi gia ñình ngöôøi maø coøn mang hoïa veà cho gia ñình mình. Moät haønh ñoäng toån haïi lôùn lao nhö vaäy, thöû hoûi ngöôøi coù loøng töø bi, coù trí saùng suoát, coù nhaãn taâm laøm vieäc nhö vaäy hay khoâng? Vì theá, ngöôøi Phaät töû nhaát ñònh khoâng taø daâm, khoâng ñoàng yù vaø taùn thaønh vieäc aáy. Chaúng nhöõng Phaät töû khoâng taø daâm, maø coøn ñem phaùp trinh thuaän daïy baûo trong gia ñình vaø gia ñình ngöôøi. Trinh thuaän laø haïnh neát toát, ñem an laønh ñeán moïi gia ñình. Phaät töû tích cöïc khuyeán khích, khen ngôïi haïnh neát trinh thuaän.

4) Khoâng noùi doái:

 Noùi doái coù tính caùch ñaûo ngöôïc söï thaät ñeå thu lôïi veà mình, hoaëc laøm haïi ngöôøi. Taâm tham vaø aùc laø ñoäng cô thuùc ñaåy noùi doái. Neáu noùi thaät seõ maát quyeàn lôïi, hoaëc khoâng haïi ñöôïc ngöôøi, neân hoï noùi doái. Phaät töû raát yeâu chuoäng söï thaät, khoâng coù taâm tham aùc, neân khoâng noùi doái. Noùi doái nhö theá seõ laøm toån haïi giaù trò cuûa mình, vì söï thaät khoù beà giaáu ñöôïc. Khi giaù trò mình maát, ñaâu coù theå laáy taøi saûn, danh vò gì mua laïi ñöôïc. Ñeå baûo veä giaù trò mình, cuõng khoâng laøm ñau khoå cho ngöôøi, Phaät töû khoâng noùi doái vaø khoâng taùn thaønh noùi doái. Noùi ñuøa nghòch nhau chôi, khoâng naèm trong phaïm vi noùi doái. Tuy nhieân, coù khi Phaät töû baát ñaéc dó phaûi noùi doái, nhöng do ñoäng cô töø bi vì cöùu nguy cho ngöôøi vaø vaät.

Ñaõ khoâng noùi doái, ngöôøi Phaät töû noùi lôøi chôn thaät, khuyeân daïy ngöôøi noùi lôøi chôn thaät. Cuoäc ñôøi ñaõ ñieân ñaûo laém roài, chuùng ta ñöøng laøm cho noù ñieân ñaûo theâm. Söï thaät theá naøo, chuùng ta trình baøy nhö theá, may ra ngöôøi ta coøn tìm ñöôïc leõ phaûi, traùnh khoûi oan traùi cho keû khaùc. Moãi ngöôøi ñeàu noùi ñaûo ngöôïc söï thaät, töùc xaõ hoäi naøy thaønh xaõ hoäi ñieâu ngoa, ngöôøi soáng ôû ñaây khoâng coøn ai tin ñöôïc ai nöõa. Soáng maø xung quanh mình khoâng tin ñöôïc moät ngöôøi, thöû hoûi cuoäc soáng aáy ñau khoå ñeán ngaàn naøo? Vì theá, ngöôøi Phaät töû cöông quyeát noùi thaät, giaùo hoùa ngöôøi noùi thaät.

5) Khoâng noùi hai löôõi:

 Noùi hai löôõi laø chuû taâm chia lìa nhau, ñeán ngöôøi naøy bòa raèng ngöôøi kia ñaõ noùi xaáu ngöôøi naøy, ñeán ngöôøi kia bòa raèng ngöôøi naøy ñaõ noùi xaáu ngöôøi kia. Noùi nhö theá cuõng goïi laø noùi "ly giaùn". Do ganh tî hay thuø hieàm, neân duøng loái naøy ñeå phaù tan tình thaân cuûa ngöôøi, gaây cho ñoâi beân nghi ngôø nhau, choáng ñoái nhau. Maàm ñaáu tranh do ñaây maø ra. Ngöôøi Phaät töû quyeát deïp taâm ganh tî, thuø hieàm neân khoâng noùi hai löôõi, cuõng khoâng xuùi baûo vaø taùn thaønh ngöôøi noùi nhö vaäy.

Ñaõ khoâng noùi hai löôõi, Phaät töû coøn noùi lôøi hoøa thuaän khieán tình thaân cuûa hoï caøng thaân hôn. Chuùng ta phaûi coá gaéng ñem söï hoøa thuaän an vui laïi cho moïi ngöôøi. Taát caû cuoäc tranh ñaáu ñeàu gaây ñau khoå, tang toùc cho nhau. Coù phöông tieän gì ñem laïi söï hoøa thuaän cho moïi ngöôøi, chuùng ta phaûi noã löïc laøm. Chuùng ta phaûi laáy nöôùc töø bi chöùa trong thaâm taâm, duøng choùt löôõi laøm phöông tieän röôùi taét ngoïn löûa ñaáu tranh cuûa moïi ngöôøi. Hoøa thuaän laø nguoàn haïnh phuùc chung cuûa nhaân loaïi. Chuùng ta phaûi khai thaùc noù, phaûi baûo veä noù, nhö baûo veä sinh maïng cuûa chuùng ta. Maàm chieán tranh, maàm taøn saùt ñeàu do baát hoøa maø ra. Baát hoøa laø hieåm hoïa lôùn nhaát, töø caù nhaân cho ñeán nhaân loaïi. Ngöôøi Phaät töû baát cöù ôû hoaøn caûnh naøo, ôû tröôøng hôïp naøo, ñeàu nhaát quyeát noùi leân taâm yeâu chuoäng hoøa thuaän, vaø khuyeân moïi ngöôøi hoøa thuaän.

6)Khoâng aùc khaåu :

 AÙc khaåu laø maéng nhieác, chöûi ruûa, duøng nhöõng lôøi thoâ loã sæ nhuïc ngöôøi. Do taâm noùng giaän xuùi mieäng noùi nhöõng lôøi aùc khaåu. Khi noùi nhöõng lôøi noùi aáy, khieán ngöôøi ta ñau khoå, tuûi nhuïc, haän thuø. Neáu chuùng ta bò ai duøng moät caâu thoâ bæ maéng nhieác giöõa ñoâng ngöôøi, khoâng theå traû thuø lieàn taïi choã, veà nhaø suoát ñeâm khoâng taøi naøo nguû ñöôïc. Moái haän aáy oâm giöõ maõi, cho ñeán bao giôø traû thuø xong môùi haû daï. Xeùt chuùng ta nhö theá, suy ngöôøi cuõng vaäy. Moät caâu noùi aùc khaåu gaây ñau khoå cho ngöôøi, chuoác thuø haän veà mình, neân Phaät töû nhaát ñònh khoâng noùi aùc khaåu, cuõng khoâng xuùi ngöôøi vaø taùn thaønh ngöôøi noùi aùc khaåu.

Bieát ngöôøi ñôøi gheùt noùi thoâ aùc, chòu nghe noùi meàm moûng, chuùng ta vöøa traùnh noùi thoâ aùc, vöøa taäp noùi meàm moûng. Lôøi noùi meàm moûng khieán ngöôøi ta coù caûm tình, khuyeân daïy ñieàu gì hoï cuõng nghe. Taäp noùi lôøi meàm moûng thu huùt caûm tình moïi ngöôøi, ñeå dìu daét hoï laàn veà ñöôøng ñaïo ñöùc. Chæ chòu khoù taäp lôøi noùi meàm moûng, taïo neân lôïi mình, lôïi ngöôøi moät caùch höõu hieäu, thöû hoûi coøn tieác gì chuùng ta khoâng coá gaéng? Chaúng nhöõng mình coá gaéng taäp noùi meàm moûng, cuõng khuyeân daïy ngöôøi noùi meàm moûng.

7)Khoâng noùi theâu deät:

 Lôøi noùi coù tính caùch theâu roàng veõ phuïng, phuø phieám, chua ngoa khoâng hôïp lyù, aáy laø noùi theâu deät. Ñoäng cô phaùt xuaát lôøi noùi naøy laø taâm bòp bôïm, trau chuoát lôøi noùi laøm buøa meâ thuoác luù say meâ ngöôøi, ñeå duï doã laøm vieäc sai laàm, toäi loãi. Hieän taïi goïi laø nhöõng caâu noùi vaên hoa, hueâ tình. Nhöõng caâu noùi naøy nghe röôøm raø, boùng baåy maø troáng roãng, khoâng coù nghóa lyù. Chuùng ta laø Phaät töû yeâu chuoäng chaân lyù, phaøm ra baøn noùi vieäc gì ñeàu vì tìm hieåu leõ thöïc, khoâng öng noùi loái vaên hoa phuø phieám aáy. Töï mình khoâng noùi, cuõng khoâng taùn thaønh ngöôøi noùi nhö vaäy.

Ñöùc Phaät noùi ra caâu naøo ñeàu hôïp tình, chuùng ta laø ñeä töû cuûa Ngaøi, haù ñi noùi nhöõng lôøi voâ lyù, sai ngoa hay sao? Cho neân, chuùng ta phaûi noùi nhöõng lôøi ñuùng lyù. Chuùng ta luoân luoân möôïn lôøi noùi laøm phöông tieän dieãn ñaït tö töôûng cuûa mình. Chuùng ta luoân luoân möôïn lôøi noùi laøm phöông tieän dieãn ñaït tö töôûng cuûa chuùng ta, cho moïi ngöôøi chung quanh hieåu thaáu thoâng caûm. Vì theá, chuùng ta phaûi deø daët, lôøi naøo hôïp lyù môùi noùi, voâ lyù khoâng noùi, ñoàng thôøi khuyeán khích moïi ngöôøi taäp noùi hôïp lyù.

8) Khoâng tham :

Tham coù chia hai loaïi: tham ñeå caàu tieán vaø tham meâ duïc laïc. ÔÛ ñaây noùi tham laø chæ loaïi tham meâ duïc laïc, khieán suoát ñôøi chìm saâu trong hoá toäi loãi, khoù beà thoaùt ñöôïc. Noù laø ñoäng cô gaây nhieàu toäi aùc gôùm gheâ. Nhöõng haønh ñoäng gieát ngöôøi, cöôùp cuûa, tình ñòch baén nhau, cho ñeán keùo töøng ñoaøn quaân sang cöôùp nöôùc ngöôøi ñeàu do loøng tham chuû ñoäng. Loøng tham aáy khoâng coù ngaèn meù, ôû ngöôøi taàm thöôøng thì gian laän, troäm cöôùp, ôû keû quyeàn theá thì sang ñoaït, xaâm laêng. Coù theå noùi ôû theá gian khoâng coù moät ngaøy naøo ñöôïc an oån, ñeàu goác ôû loøng tham con ngöôøi maø neân. Ñaây chæ phaùc hoïa sô vaøi neùt ñaïi cöông tai haïi cuûa loøng tham, neáu noùi ñuû thì khoâng sao keå xieát. Chuùng ta ñaõ bieát hoïa haïi cuûa loøng tham roài, nhaát ñònh haïn cheá, keàm haõm cho ñeán khi naøo khoâng coøn tham nöõa.

Tuy nhieân, tham caàu tieán chuùng ta phaûi coù, vì noù laø söùc maïnh thuùc ñaåy nhôn loaïi mau tieán boä. Nhö trong vieäc hoïc haønh, caäu hoïc troø khoâng tham hoïc choùng gioûi, thì khoù coù ngaøy ñoã ñaït. Baát cöù ngheà nghieäp naøo, neáu khoâng tham muoán laøm xuaát saéc hôn ngöôøi, thì khoâng theå bieán cheá caùc kieåu môùi, phaùt minh nhöõng ñieàu laï. Ñeán trong vieäc tu haønh cuõng theá, neáu khoâng tham caàu mau thaønh Phaät, chaéc ngöôøi ta cöù löõng thöõng qua ngaøy, khoâng noã löïc tinh taán. Cho neân tham duïc laïc phaûi ñöøng, tham caàu tieán phaûi coù.

Ñoái vôùi duïc laïc, chuùng ta coá gaéng haïn cheá loøng tham, laïi taäp haïnh thieåu duïc, tri tuùc. Coù thieåu duïc, tri tuùc, ñôøi soáng chuùng ta môùi giöõ ñöôïc hai chöõ "thanh baàn". Coù cuûa, chuùng ta môùi laøm vieäc boá thí ñöôïc. Ngöôøi Phaät töû coù "an baàn laïc ñaïo" laø nhôø taäp thieåu duïc, tri tuùc. Thieåu duïc, tri tuùc laø laù buøa gìn giöõ giaù trò chuùng ta khoâng bò hoen oá. Coù thieåu duïc, tri tuùc baát cöù ôû trong ngaønh naøo, giaù trò chuùng ta ñeàu trong nhö baêng, traéng nhö tuyeát. Thieåu duïc, tri tuùc vöøa nhaän ñöôïc loøng tham, vöøa giöõ giaù trò chuùng ta ñöôïc nguyeân trinh, neân chuùng ta coá gaéng taäp vaø khuyeán khích ngöôøi taäp.

9) Khoâng saân:

 Saân laø noùng giaän, thuø haèn. Noù laø chuû nhaân cuûa aùc khaåu vaø tranh ñaáu. Coù noùng giaän roài, phaùt ra lôøi noùi khoâng theå naøo eâm aùi, phaùt ra haønh ñoäng khoâng theå naøo nheï nhaøng. Noù laø ngoïn löûa döõ thieâu heát nhöõng ñöùc tính toát cuûa mình. Coù saân trong ngöôøi nhö nuoâi raén ñoäc trong nhaø, sôùm muoän gì cuõng coù ngaøy bò haïi. Ngoïn löûa saân neáu khoâng cheá ngöï ñöôïc, coù theå thieâu caû theá gian. Con ngöôøi khi noåi saân leân, taát caû ñieàu laønh leõ phaûi, tai hoïa nguy hieåm, khoâng coøn nghóa lyù gì nöõa. Khi saân roài khoâng toäi aùc naøo maø chaúng daùm laøm. Chuùng ta coá gaéng keàm haõm loøng saân, nhö ñeà phoøng hoûa hoaïn. Moät phuùt sô yù coù theå gaây tai hoïa khoân löôøng. Bieát löûa saân nguy hieåm nhö vaäy, Phaät töû chuùng ta noã löïc dieät saân vaø khuyeân ngöôøi dieät.

Chaúng nhöõng lo dieät saân, Phaät töû coøn taäp haïnh töø bi. Chæ coù nöôùc töø bi môùi daäp taét ñöôïc ngoïn löûa saân. Töø bi mang ñeán cho chuùng ta moät bieån nöôùc tình thöông traøn treà leânh laùng ñoái vôùi moïi ngöôøi, neân ngoïn löûa saân khoâng coøn boåi ñeå nhuùm daäy. Bieån nöôùc tình thöông aáy traøn ñeán ñaâu, maàm löûa saân haän taét nguïm ôû ñaáy. Nöôùc töø bi taém maùt moïi ngöôøi ñang noùng böùc vì löûa haän thuø nhen nhuùm trong loøng. Theá gian naøy seõ maùt röôïi, khi naøo trong loøng moïi ngöôøi traøn treà nhöõng nöôùc töø bi. Töø bi laø hoa, laø böôùm, laø aùnh naéng, laø muøa xuaân… laø taát caû haïnh phuùc cuûa con ngöôøi. Ñeå laøm ñeïp theá gian, Phaät töû taäp haïnh töø bi vaø khuyeán khích moïi ngöôøi taäp haïnh töø bi.

10) Khoâng si:

 Si coù chia hai loaïi: si meâ ñaàn ñoän vaø taø kieán. Ngöôøi si meâ ñaàn ñoän khoâng phaân bieät leõ phaûi chaêng, xuùc caûnh uø uø, caïc caïc, noùi böôùng laøm caøn, gaây toäi loãi khoâng ít. Vì si meâ ñaàn ñoän, bò ngöôøi xuùi söû laøm nhöõng ñieàu taøn baïo maø khoâng bieát, haønh ñoäng xaáu xa maø khoâng hay. Ngöôøi nhö vaäy chæ moät beà sa ñoïa khoâng theå tieán leân. Hoï soáng giöõa baïch nhöït, thanh thieân nhö ñi trong ñeâm tröôøng muø mòt.

Ngöôøi taø kieán coù suy xeùt, coù nhaän ñònh, song suy xeùt nhaän ñònh sai laàm, roài chaáp chaët choã ñoù laøm sôû ñaéc. Do chaáp chaët choã sai laàm ñoù, caû ñôøi chæ quay cuoàng trong voøng laãn thaån. Chaúng nhöõng rieâng ñôøi hoï sai laàm, hoï coøn loâi keùo nhöõng ngöôøi cuøng theo con ñöôøng sai laàm aáy. Nhö moät ngöôøi muø daãn caû ñoaøn muø, sôùm muoän gì cuõng rôi xuoáng hoá! Ngöôøi mang naëng taø kieán nhö keû mang caëp kieáng maøu, hoï nhìn theá gian chæ thaáy moät maøu theo maét kieáng cuûa hoï, khi aáy duø ai noùi theá naøo hoï cuõng khoâng tin, tröø khi hoï gôõ ñoâi maét kieáng. Do taø kieán, hoï töï chuoác hoïa, laïi coøn gaây hoïa cho ngöôøi. Nhö hoï chuû tröông khoâng coù toäi phöôùc, baûn thaân hoï khoâng sôï toäi, khoâng laøm phöôùc, coøn daïy ngöôøi khoâng sôï toäi, khoâng laøm phöôùc. Vì theá caøng ngaøy caøng gaây toäi ngaäp trôøi.

Hai loaïi si nhö theá ñeàu nguy hieåm, ngöôøi Phaät töû quyeát ñònh dieät tröø si meâ. Töï mình dieät tröø si meâ, cuõng daïy ngöôøi dieät tröø si meâ.

Muoán döùt heát goác si meâ, Phaät töû hoïc taäp trí tueä. Trí tueä laø maët trôøi saùng queùt saïch moïi toái taêm. Trí tueä laø thanh kieám thaàn deïp saïch boïn quaân taø kieán. Muoán hoïc taäp trí tueä, chuùng ta phaûi hoïc hoûi chaùnh phaùp vaø tu taäp thieàn ñònh. Chaùnh phaùp coù coâng duïng môû cho ta caëp maét saùng, thieàn ñònh coù coâng naêng phaùt huy aùnh saùng. Coù maét vaø coù aùnh saùng, chuùng ta môùi khoûi sa ñoïa laïc laàm. Chuùng ta vì muoán thoaùt khoûi löôùi si meâ, neân coá gaéng hoïc taäp trí tueä, vì muoán deïp si meâ cho theá gian neân khuyeân ngöôøi hoïc taäp trí tueä. Toùm laïi, möôøi ñieàu thieän naày, ñöùng veà maët tieâu cöïc : khoâng gieát haïi ngöôøi vaät, khoâng troäm cöôùp, khoâng taø daâm, khoâng noùi doái, khoâng noùi hai löôõi, khoâng aùc khaåu, khoâng noùi theâu deät, khoâng tham, khoâng saân, khoâng si. Ñöùng veà maët tích cöïc: phoùng sanh, boá thí, trinh thuaän, noùi chôn thaät, noùi hoøa thuaän, noùi meàm moûng, noùi hôïp lyù, thieåu duïc, tri tuùc, töø bi, trí tueä. Chuùng ta tuøy theo khaû naêng, trong möôøi ñieàu tu taäp daàn daàn. Khoâng phaûi baét buoäc chuùng ta trong thôøi gian ngaén tu taäp troïn veïn heát, maø caàn noã löïc tu taäp suoát ñôøi, maøi duõa laâu ngaøy môùi saïch. Chuùng ta ñöøng sôï noù khoù, chæ sôï mình khoâng quyeát chí. Neáu quyeát chí roài, theá naøo coù ngaøy chuùng ta seõ tu taäp vieân maõn.

Sôû dó möôøi ñieàu naøy ñöôïc goïi laø thieän, vì noù coù ñuû hai ñieàu kieän caên baûn: tình thöông chôn thaät, trí saùng suoát. Duø ñöùng veà phöông dieän tieâu cöïc hay tích cöïc cuõng theá. Ví duï: Khoâng gieát haïi ngöôøi vaät. Taïi sao? Vì tình thöông nhôn loaïi, vaät loaïi vaø xeùt bieát tai hoïa seõ trôû haïi mình. Chín ñieàu sau ñeàu töông töï nhö vaäy. Ñöùng veà maët tích cöïc, chuùng ta caøng thaáy roõ raøng hôn. Ví duï: Boá thí. Taïi sao ? Vì thöông ngöôøi ñoùi khoå vaø bieát laøm nhö vaäy hoï seõ an vui. Möôøi ñieàu naøy haún laø thieän, duø ôû ñòa phöông naøo, thôøi gian naøo cuõng khoâng theå phuû nhaän noù ñöôïc. Ngöôïc laïi vôùi möôøi ñieàu naøy, laø möôøi ñieàu aùc. Ngöôøi Phaät töû quyeát döùt aùc tu thieän, neân y cöù möôøi ñieàu naøy laøm tieâu chuaån tu haønh.