B. GIA ÑÌNH :

I. CHA MEÏ

Ngöôøi Phaät töû ñoái vôùi cha meï phaûi laø ñöùa con chí hieáu. Bôûi vì chuùng ta ñaõ bieát choïn con ñöôøng ñaïo ñöùc, hoïc theo ñaïo töø bi, vôùi taát caû chuùng sanh coøn phaùt taâm thöông xoùt, huoáng hoà laø cha meï, ngöôøi ñaõ sanh thaønh döôõng duïc chuùng ta. Duø bôûi lyù do naày hay lyù do khaùc, ngöôøi Phaät töû cuõng khoâng coù quyeàn baát hieáu. Ñaõ baát hieáu vôùi cha meï thì khoâng coøn toäi aùc naøo maø chaúng daùm laøm. Ñoái vôùi cha meï maø baát hieáu, ai tin mình laø ngöôøi ñaïo ñöùc ñöôïc. Ngöôøi baát hieáu ñaõ phaù vôõ taát caû coâng haïnh laønh, huûy hoaïi heát haït gioáng phöôùc ñöùc. Trong kinh coù ñoaïn cheùp: "Theá Toân baûo caùc thaày Tyø kheo:

"Neáu coù ngöôøi bieát ñeàn ñaùp, ngöôøi naày ñaùng kính ñaùng meán, duø moät chuùt ôn nhoû coøn khoâng queân, huoáng laø ôn lôùn. Giaû söû ngöôøi naày ôû caùch xa ta ngaøn do tuaàn, traêm ngaøn do tuaàn vaãn khoâng phaûi laø xa, maø gaàn beân ta. Vì côù sao? Tyø kheo ! Vì ta haèng khen ngôïi ngöôøi bieát ñeàn ñaùp.

"Nhöõng ngöôøi khoâng bieát ñeàn ñaùp, ôn lôùn coøn khoâng nhôù, huoáng laø ôn nhoû. Ngöôøi aáy khoâng theå gaàn ta, ta cuõng khoâng gaàn ngöôøi aáy. Giaû söû ngöôøi aáy maëc y ñöùng haàu beân caïnh ta, ngöôøi aáy vaãn caùch xa ta muoân daëm. Vì côù sao? Vì ta khoâng bao giôø noùi khoâng ñeàn ñaùp…"

(Kinh Taêng Nhaát A Haøm, quyeån 10, phaåm Thieän tri thöùc 20, baøi soá 5).

Phaät daïy: "Ôn nhoû coøn chaúng queân, huoáng laø ôn lôùn". Ôn cha meï saùnh vôùi taát caû ôn trong ñôøi chuùng ta coù ôn naøo baèng? Ôn lôùn aáy, chuùng ta coøn queân ñöôïc, taát caû ôn khaùc löûng ñi naøo coù khoù gì? Ôn nghóa laø neàn taûng ñaïo ñöùc, chuùng ta khoâng quyù troïng thöû hoûi coøn gì laø ñaïo ñöùc? Vì theá, Phaät noùi: "Ngöôøi queân ôn duø maëc y ñöùng haàu beân caïnh ta, vaãn caùch xa ta muoân daëm". Ôn cha meï nhö trôøi cao bieån caû, muoán ñeàn ñaùp duø naùt thaân naøy cuõng chöa troøn. Nhö kinh cheùp:

"Theá Toân baûo caùc thaày Tyø kheo: Daïy hai ngöôøi laøm laønh khoâng ñöôïc ñeàn ôn. Hai ngöôøi laø ai? Laø cha laø meï.

"Tyø kheo ! Neáu coù ngöôøi vai traùi coõng cha, vai maët coõng meï ñeán ngaøn muoân naêm, cha meï aên uoáng, ngoài naêm, beänh hoaïn, cho ñeán ñaïi tieåu tieän ñeàu ôû treân vai, vaãn khoâng ñöôïc ñeàn ôn. Tyø kheo! Phaûi bieát ôn naëng cuûa cha meï: boàng aüm, nuoâi naáng, tuøy thôøi saên soùc khoâng saùi thôøi tieát, khoâng keå ngaøy thaùng. Vì theá ôn cha meï raát khoù ñeàn ñaùp…".

(Kinh Taêng Nhaát A Haøm, quyeån 10, phaåm Thieän tri thöùc 20, baøi soá 11)

Coâng ôn cha meï naëng neà nhö vaäy, Phaät töû chuùng ta laøm sao daùm queân. Cha meï ñaõ taïo neân thaân naøy, duø ñem thaân naày loùt laøm saøng laøm gheá cho cha meï ngoài cuõng chöa ñuû ñeàn ôn. Ñoái vôùi ngöôøi xuaát gia maø Phaät coøn ñinh ninh daïy baûo phaûi lo ñeàn ñaùp, huoáng laø Phaät töû taïi tö gia. Ôn cha meï raát khoù ñeàn ñaùp, song ngöôøi con hieáu cöù ñem heát taám loøng hieáu thaûo cuûa mình maø aên ôû cuõng quí laém roài. Coù vò Baø La Moân nieân thieáu hoûi Phaät: "Theá Toân! Toâi thöôøng nhö phaùp ñi khaát thöïc ñem veà cuùng döôøng cha meï khieán lìa khoå ñöôïc vui. Theá Toân! Toâi laøm nhö theá ñöôïc phöôùc nhieàu chaêng?".

Phaät baûo: "Thaät ñöôïc phöôùc nhieàu. Vì côù sao? - Neáu coù ngöôøi nhö phaùp caàu xin, cuùng döôøng cha meï khieán lìa khoå ñöôïc an vui, thaät coù ñaïi phöôùc".

Theá Toân lieàn noùi keä:

Nhö phaùp ñoái cha meï,

Cung kính neân cuùng döôøng

Hieän ñôøi ñöôïc tieáng toát,

Maïng chung sanh coõi trôøi.

(Kinh Taïp A Haøm, quyeån 4, kinh Uaát Ña La).

Bieát cuùng döôøng cha meï, duø ñi khaát thöïc ñem veà daâng cha meï coøn coù phöôùc lôùn, huoáng ngöôøi töï laøm ra tieàn cuûa cuùng döôøng cha meï, quyù bieát chöøng naøo! Chæ lo chuùng ta khoâng coù thaät taâm hieáu thaûo, neáu coù thaät taâm hieáu thaûo baát cöù ôû hoaøn caûnh naøo cuõng coù theå thöïc hieän ñöôïc. Lo cung caáp cha meï moïi ñieàu kieän vaät chaát ñaày ñuû, ñaõ chí hieáu laém roài, song chöa ñuû ñeàn ñaùp coâng ôn cha meï. Muoán ñeàn ñaùp coâng ôn cha meï phaûi khuyeân cha meï höôùng veà ñaïo ñöùc, quy kính Tam Baûo, ñöôïc vaäy môùi goïi laø ñeàn ñaùp coâng ôn cha meï. Kinh cheùp:

"Phaät hoûi caùc thaày Sa moân: "Con nuoâi cha meï, laáy cam loà traêm vò laøm thöùc aên, duøng thieân nhaïc laøm vui tai, saém y phuïc haûo haïng maëc nôi thaân, vai coõng cha meï ñi khaép boán phöông, suoát ñôøi phuïng döôõng nhö vaäy, ñaùng goïi laø hieáu chaêng?

Caùc thaày Sa moân thöa: "Ngöôøi naày laø ñaïi hieáu!"

Phaät daïy: "Chöa goïi laø hieáu"…

Phaät baûo caùc thaày Sa moân: "Xem ngöôøi theá gian khoâng coù hieáu thaûo, chæ theá naøy môùi goïi laø hieáu: Haõy khuyeân cha meï boû aùc laøm laønh, thoï tam qui, giöõ nguõ giôùi. Duø cha meï sôùm mai thoï trì quy giôùi, chieàu coù cheát, ñoái vôùi ôn naëng cha meï nuoâi döôõng, buù suù voâ löôïng cuõng goïi laø taïm ñeàn".

(Kinh Hieáu Töû N.687 Ñ.C.T.T. taäp 32. trang 780)

Ngöôøi con muoán baùo ñaùp ôn cha meï, phaûi lo cung caáp nhöõng thöù caàn duøng cho cha meï ñöôïc no aám an oån, laïi phaûi tìm phöông tieän khuyeân cha meï boû aùc laøm laønh vaø quy y, giöõ giôùi. Ñöôïc vaäy, môùi goïi laø baùo ñaùp toaøn veïn caû vaät chaát laãn tinh thaàn ôû hieän taïi vaø vò lai. Neáu ai coù phuùc ñöôïc cha meï sôùm bieát ñaïo ñöùc, phaûi coá gaéng laøm sao cho cha meï coù nhieàu phöông tieän hoaït ñoäng ñaïo ñöùc hôn. Khoâng bao giôø daùm ngaên caûn cha meï laøm vieäc ñaïo ñöùc, maø chính mình coù boån phaän khuyeán khích theâm.

Cha meï laø ñaáng toái toân, toái kính nhaát ñoái vôùi con. Cho neân ngöôøi bieát thôø kính cha meï laø thôø kính Phaät, thieân, thaàn… ñaày ñuû caû. Kinh cheùp:

"Neáu coù ngöôøi muoán ñöôïc vua Phaïm Thieân ôû trong nhaø haõy hieáu döôõng cha meï, vua Phaïm Thieân ñaõ coù ôû trong nhaø, muoán coù Ñeá Thích ôû trong nhaø, muoán ñöôïc taát caû thieân thaàn ôû trong nhaø haõy hieáu döôõng cha meï, Ñeá Thích saün ôû trong nhaø, chæ cuùng döôøng cha meï, taát caû thieân thaàn ñeàu ôû trong nhaø, cho ñeán muoán cuùng döôøng Thaùnh, Hieàn vaø Phaät, chæ cuùng döôøng cha meï, caùc vò Thaùnh, Hieàn vaø Phaät ñeàu ôû trong nhaø".

(Kinh Taïp Baûo Taïng).

Nhö vaäy, kính thôø cha meï laø kính thôø taát caû Thaùnh, Hieàn vaø Phaät. Taïi sao chuùng ta chæ bieát quyù kính Thaùnh, Hieàn vaø Phaät maø thôø ô vôùi cha meï? Ñoù laø chuùng ta ñaõ boû coäi goác phöôùc ñöùc, ñi tìm ngoïn ngaønh. Thöïc ñuùng caâu:

"Phaät trong nhaø khoâng thôø,

Thôø Thích Ca ngoaøi ñöôøng.

Thaät ôn cha meï cao caû lôùn lao bieát maáy ngaøn xöa caùc baäc Thaùnh, Hieàn ñeàu kính thôø toân troïng, maø hieän nay coù moät boïn vong aân boäi nghóa chuû tröông raèng:

"Cha meï khoâng coù ôn nghóa gì vôùi con, söï baát ñaéc dó phaûi nuoâi aáy thoâi". Hoï laø ngöôøi töø choái moïi aân nghóa, phaûn ñoái taát caû Thaùnh hieàn, thaät laø keû ñang xaây maët vaøo nguïc toái, ñaùng thöông thay!

II. ANH EM

Ngöôøi Phaät töû soáng trong gia ñình phaûi giöõ treân thuaän, döôùi hoøa. Anh em coù hoøa muïc thì gia ñình môùi an vui, eâm aám. Ñoái vôùi cha meï, chuùng ta laø ñöùa con hieáu, ñoái vôùi anh chò em, chuùng ta phaûi laø ngöôøi anh chò hieàn, ñöùa em thaûo. Phaûi y cöù vaøo tinh thaàn ñaïo ñöùc cö xöû vôùi anh chò em, cho tình coát nhuïc caøng theâm gaén boù. Chò ngaõ em naâng, em khoå chò buoàn. Söï soáng cheát coù nhau, ñoùi no ñoàng höôûng, ñöøng vì tieàn cuûa, ñöøng vì taát caû beân ngoaøi, caét ñöùt tình ruoät thòt, chia reõ nghóa tay chaân. Trong gia ñình khoâng taïo ñöôïc tình thaân yeâu nhau, ngoaøi xaõ hoäi tìm ñaâu coù tình thöông chaân thaät. Loøng töø bi cuûa chuùng ta coù theå buûa khaép nhaân loaïi, nhöng ñieåm phaùt xuaát cuûa noù phaûi töø trong gia ñình. Ñoái vôùi anh em ruoät thòt, chuùng ta haèn hoïc nhau, vôùi ngöôøi khoâng chung maùu muû laøm sao coù loøng thöông chaân thaønh?

Tuy nhieân, anh em chò em ñoâi khi taùnh tình khaùc nhau, vì theá sôïi daây hoøa muïc laém luùc bò thöông toån. Duø vaäy vôùi tinh thaàn Phaät töû, chuùng ta phaûi traûi heát taâm can ñeå cö xöû vôùi anh em. Phaûi vaän duïng taát caû loøng chaân thaønh vaø trí saùng suoát ñeå caûnh tænh anh em mình. Ñöùc Phaät tröôùc kia coøn hy sinh thaân mình cho coïp ñoùi, taïi sao chuùng ta khoâng theå hy sinh nhöõng gì caàn thieát cho anh em ruoät thòt chuùng ta?

Tình anh em muoán ñöôïc ngaøy caøng thaám thía ñaäm ñaø, Phaät daïy phaûi ñuû boán ñieàu:

1) Ñoàng chung vui khoå:

Nghóa laø phaûi vì anh em maø queân caû thaân mình, queân caû vôï con vaø chòu ñöïng moïi lôøi phieàn traùch.

2) Haèng thöông töôûng:

 Phaûi vì anh em khuyeân daïy nhöõng ñieàu laønh, caûn ngaên nhöõng vieäc aùc, khen ngôïi nhöõng ñieàu toát, tìm caùch döùt nhöõng oaùn thuø.

3) Caàu lôïi:

Ñoái vôùi anh em coù nhöõng vieäc kín khoâng daáu gieám nhau, ñöôïc lôïi cuøng vui möøng, khoâng ñöôïc lôïi cuõng chaúng buoàn raàu.

4) Giuùp ích:

Bieát anh em tieàn cuûa coøn hay heát; neáu bieát heát saün saøng giuùp ñôõ, thaáy anh em chôi bôøi thì tìm caùch ngaên caûn quôû traùch, luoân luoân thöông xoùt.

(Kinh Trung A Haøm, phaåm Ñaïi, baøi Kinh Thieän Sanh 19)

Ñoái xöû nhö boán ñieàu Ñöùc Phaät daïy ôû ñaây, chaéc raèng tình anh em, chò em khoâng bao giôø chia lìa ñöôïc. Tinh thaàn Phaät töû, chuùng ta coá gaéng sieát chaët tình huynh ñeä, ñöøng bao giôø ñeå cho "coát nhuïc töông taøn".

III. VÔÏ CHOÀÂNG

Nghóa vôï choàng caàn phaûi kính meán, nhöôøng nhòn nhau. Söï soáng chung ñuïng laâu ngaøy duø thöông nhau theá maáy, neáu thieáu söï kính nhöôøng ñeàu coù ((1) Phaàn naày neân xem trong kinh Thieän Sanh ñaõ dòch ra Vieät ngöõ, vaø trong Phaät Hoïc Phoå Thoâng khoùa II, baøi Boån Phaän Phaät töû taïi gia.) theå gaây toån moái tình chung thuûy. Ñöøng laáy quyeàn choàng laán hieáp vôï, ñöøng yû theá vôï khinh khi choàng, quyeàn lôïi phaûi giöõ nhö caùn caân, khoâng thieân leäch beân naøo. Neáu coù thieân leäch seõ coù chia reõ. Cuõng ñöøng ñeå ai hy sinh cho ai. Bôûi vì cuoäc soáng hôïp ñoàng, phaûi toân troïng quyeàn lôïi thieâng lieâng cuûa ñoâi beân.

Khoâng bao giôø coù hai vôï choàng taùnh tình gioáng heät nhau. Vì theá, khoâng hôïp nhau laø leõ dó nhieân, cho neân hai beân phaûi kheùo dung hoøa nhau. Meán taùnh toát naày cuûa nhau, phaûi chòu ñöïng taùnh xaáu noï cuûa nhau. Ñöøng than phieàn, ñöøng ñoøi hoûi, ñöøng kieám tìm ñaâu nöõa, caùi ngöôøi nhö mình töôûng töôïng. Luùc ôû xa nhau, thaáy taùnh tình haïnh neát raát thích hôïp, nhöng baét buoäc soáng chung seõ thaáy hieän nhieàu taät xaáu khoù chòu.

Nguyeân taéc duy nhaát baûo ñaûm cho cuoäc soáng chung laø "khoân kheùo söûa ñoåi cho nhau vaø chaân thaønh phuïc thieän". Duø ngöôøi choàng hay ngöôøi vôï, luùc naøo cuõng deïp töï aùi, ñöøng coi mình laø hieän thaân cuûa chaân lyù. Soáng trong cuoäc ñôøi töông ñoái, caùi gì cuõng phaûi chaâm chöôùc vôùi nhau. Ñoøi hoûi moät con ngöôøi toaøn thieän, tìm khaép theá gian khoâng theå coù. Theo tinh thaàn Phaät daïy trong kinh Thieän Sanh: Ngöôøi choàng phaûi thaät tình thöông meán vôï, khoâng bao giôø daùm khinh khi, saém ñoà trang söùc tuøy khaû naêng, tuøy sôû thích cuûa vôï, cho vôï troïn quyeàn saép ñaët vieäc nhaø, xem thaân toäc beân vôï cuõng nhö beân mình. Ngöôøi vôï phaûi meán troïng saên soùc choàng, haèng töôûng nhôù ñeán choàng, quaûn thuû vieäc nhaø, chaêm nom thaân toäc cuûa choàng, thöùc khuya daäy sôùm lo gia nghieäp, noùi naêng chôn thaät, oân hoøa, khoâng boù buoäc choàng quaù ñaùng, chaøo möøng khi ñi ñaâu veà vaø lo thöùc aên choã nghæ cho choàng (1).

Ñöông nhieân vôï choàng ñeàu phaûi giöõ ba giôùi ñaàu. Coù vaäy, trong nhaø môùi troïn nieàm tin töôûng nhau. Ñaõ tin caäy nhau, phaûi toân troïng töï do, ñöøng keàm haõm, boù buoäc, khieán ngöôøi ta sinh böïc boäi, duø vì tình thöông cuõng vaäy.

IV. CON CAÙI

Laøm cha meï phaûi kheùo daïy doã con caùi. Töø taám beù, cha meï phaûi ñeå yù ñeán khaû naêng, ñaïo ñöùc cuûa con. Thaáy noù coù khaû naêng naøo, lôùn leân cho theo hoïc ngaønh ñoù. Nhaát laø veà ñaïo ñöùc, cha meï phaûi taäp taønh cho con thuaàn thuïc. Nhöõng troø chôi aùc nhö baén chim, ñaù deá, ñaäp boà caøo…, cha meï phaûi daïy raày cho chuùng boû. Caét nghóa cho chuùng bieát sôï toäi, ham laøm phöôùc. Thaáy ngöôøi beänh taät, ngheøo ñoùi, daïy chuùng thöông xoùt cöùu giuùp. Keå cho chuùng nghe nhöõng göông ñöùc haïnh, hieáu thaûo, tieát nghóa. Daïy cho chuùng bieát choïn baïn toát chôi, baïn xaáu laùnh xa.

Cha meï ñöøng vì thöông con coá laøm giaøu ñeå cuûa cho chuùng maø phaûi lo cho con coù ñöùc, coù taøi. Söï nghieäp cuûa caûi khoâng ñaûm baûo ñôøi soáng cuûa chuùng sau naày, chæ coù taøi ñöùc môùt thaät laø moät baûo ñaûm höõu hieäu. Ñöøng vì thöông con coá laøm aùc, coù cuûa nhieàu ñeå laïi cho chuùng; ñeå laïi nhö vaäy chæ laø löu oan gia chôù khoâng phaûi söï nghieäp. Cha meï phaûi laáy ñöùc haïnh ñeå laïi cho con; ñeå ñöùc haïnh môùi laø moät gia baûo quyù giaù.

Cha meï laø taám göông saùng gaàn nhaát ñeå con caùi haèng ngaøy noi theo. Neáu cha meï haèng ngaøy laøm nhöõng ñieàu saùi quaáy, toäi loãi, baát hoøa, muoán con ñöôïc hoøa thuaän vaø laøm phaûi laø voâ lyù. Cha meï luoân phaûi nhôù caâu naày: "Cha laønh con thaûo". Cha coù laønh con môùi thaûo ñöôïc. Khi nghó tôùi giaùo duïc con caùi, cha meï phaûi nhôù mình laø göông maãu cuûa chuùng.

Con lôùn leân, cha meï ñöøng bao giôø laáy quyeàn cha meï baét con phaûi laøm theá naày, theá noï. Phaûi hieåu tö töôûng taâm lyù chuùng, tuøy theo ñoù höôùng daãn chuùng. Coù nhieàu ñöùa con keâu leân: "Cha meï khoâng thoâng caûm con". Chæ vì cha meï hieåu theo caùi tuoåi vaø neáp soáng cuûa mình, khoâng chòu tìm hieåu hoaøn caûnh xaõ hoäi cuûa con hieän taïi theo löùa tuoåi cuûa chuùng. Cha meï phaûi kheùo quan saùt tinh töôøng hoaøn caûnh tö töôûng cuûa con maø giaùo duïc chuùng. Ñöøng laøm vieäc ñoäc taøi, baét chuùng phaûi raêm raép tuaân theo mình. Coù theá môùi hy voïng giaùo duïc con ñöôïc.