XUAÂN TRONG CÖÛA THIEÀN

TAÄP 4

H.T THÍCH THANH TÖØ

TROÏNG TRAÙCH NGÖÔØI TU PHAÄT

TAÁT NIEÂN KYÛ TÎ 1990

            Theo thoâng leä haèng naêm, vaøo ñeâm Tröø tòch, Thieàn vieän coù toå chöùc buoåi leã Taát nieân. Chö Taêng Ni vaø Phaät töû veà ñaây  chung vui vaø goùp yù kieán xaây döïng nhaéc nhôû nhau tinh tieán tu haønh. Ñaây laø dòp chuùng ta oân laïi nhöõng vieäâc laøm trong naêm qua, tìm nhöõng ñieåm khuyeát ñeå tu söûa vaø nhöõng ñieåm öu ñeå taêng tieán. Tuy chuùng ta tuøy theá tuïc neân coù buoåi lieân hoan, nhöng vaãn ñi ñuùng chaùnh phaùp laø saùch taán nhau tieán böôùc treân ñöôøng tu giaûi thoaùt.

            Giôø ñaây chuùng toâi neâu leân moät caâu hoûi raát thieát thöïc: Troïng traùch ngöôøi tu Phaät laø theá naøo? Caâu traû lôøi ñaày ñuû nhaát laø troïng traùch ngöôøi tu Phaät goàm ba phaàn: moät laø Giaûi thoaùt, hai laø Giaùc ngoä, ba laø Töø bi. Ñoù laø ba ñieàu kieän ngöôøi tu naøo cuõng phaûi coù ñuû.

            Vaäy taát caû Taêng Ni vaø Phaät töû khi phaùt nguyeän tu theo lôøi Phaät daïy, phaûi theà quyeát ñaäp tan xieàng xích sanh töû ñaõ aùp ñaët treân con ngöôøi chuùng ta töø voâ löôïng kieáp ñeán giôø. Ñoù laø giaûi thoaùt. Giaûi thoaùt sanh töû laø moät vieäc laøm quaù to lôùn, ngöôøi theá gian khoâng bao giôø daùm nghó ñeán, vì hoï cho sanh töû laø moät qui luaät khoâng ai thoaùt khoûi. Nhöng ngöôøi tu chuùng ta khi ñaõ nguyeän ñaõ quyeát thì theá naøo chuùng ta cuõng laøm ñöôïc. Chính ñöùc Phaät khi xöa ñaõ tìm ra con ñöôøng giaûi thoaùt khoûi sanh töû, ngaøy nay chuùng ta yù thöùc ñöôïc vieäc ñoù laø chaùnh ñaùng, laø cao thöôïng, thì noi göông Ngaøi chuùng ta cuõng quyeát ñaäp tan xieàng xích sanh töû cho kyø ñöôïc.

            Keá ñeán chuùng ta phaûi quyeát thaép saùng ngoïn ñuoác trí tueä trong nhaø ñen toái voâ minh töø voâ löôïng kieáp, ñoù laø giaùc ngoä. Thaät vaäy ngöôøi  tu muoán giaûi thoaùt sanh töû thì tröôùc phaûi giaùc ngoä. Ñöùc Phaät ngoài thieàn döôùi coäi boà-ñeà vaø Ngaøi giaùc ngoä chöùng ñöôïc tam minh: Tuùc maïng minh, Thieân nhaõn minh vaø Laäu taän minh. Tuùc maïng minh laø trí tueä bieát roõ voâ soá kieáp veà tröôùc cuûa mình. Thieân nhaõn minh, coøn goïi laø sanh töû trí, laø trí thaáy roõ raøng nguoàn goác sanh töû cuûa chuùng sanh. Laäu taän minh laø trí tueä döùt heát caùc laäu hoaëc ñeå giaûi thoaùt sanh töû. Nhö theá chuùng ta tu laø phaûi môû saùng maét trí tueä ñeå deïp tan ñen toái voâ minh .

            Giaûi thoaùt vaø giaùc ngoä ñöôïc phaàn naøo, chuùng ta khoâng ñaønh loøng chæ nhaän rieâng cho mình maø phaûi thöông, phaûi nghó ñeán taát caû chuùng sanh ñang trong nhaø voâ minh ñen toái. Chuùng ta phaûi ñem aùnh saùng trí tueä chính mình ñaõ ñöôïc Phaät chæ daïy ñeå soi roïi khieán cho taát caû cuøng thoaùt ra khoûi caùi ñen toái muoân ñôøi vaø cuøng tieán ñeán nôi an laïc. Ñaây laø ñieàu chuû yeáu maø taát caû ngöôøi tu Phaät ñeàu phaûi thöïc hieän.

            Nhö vaäy troïng traùch cuûa ngöôøi tu Phaät naëng hay nheï? Phaûi giaûi quyeát sanh töû, phaûi thaép saùng ngoïn ñuoác trí tueä vaø phaûi coù loøng töø bi truyeàn trao cho ngöôøi nhöõng gì mình ñaõ bieát ñeå cuøng nhau thoaùt khoûi caùc khoå ñau, troïng traùch naøy quaû thaät khoâng phaûi nheï. Neáu chuùng ta khoâng tu khoâng tieán, thì duø chuùng ta coù thöông ngöôøi muoán giuùp ngöôøi caùch maáy cuõng chæ laø noùi suoâng thoâi. Noùi roõ hôn neáu chuùng ta khoâng giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt ñöôïc phaàn naøo maø chuùng ta muoán giuùp moïi ngöôøi ñöôïc giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt, thì caùi muoán ñoù laø haõo huyeàn khoâng thöïc teá. Vaäy muoán theå hieän loøng töø bi, chuùng ta phaûi coù phaàn naøo giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt. Chuû yeáu chuùng toâi neâu leân laø ñeå cho taát caû quí vò thaáy roõ troïng traùch ngöôøi tu Phaät khoâng ñôn giaûn maø quaù to taùt, chuùng ta khoâng theå xem thöôøng.

            Muoán giaûi thoaùt sanh töû, chuùng ta caàn phaûi bieát goác cuûa sanh töû laø gì? Theo phaùp Möôøi hai nhaân duyeân, Phaät daïy goác cuûa sanh töû laø Voâ minh. Voâ minh laø khoâng saùng, töùc laø toái taêm. Muoán phaù toái taêm chuùng ta phaûi thaép saùng ngoïn ñuoác trí tueä. Ví duï nhö coù moät caên nhaø toái caû ngaøn naêm, muoán nhaø saùng ra chæ coù caùch ñoát ñeøn thì caùi toái ngaøn naêm lieàn maát. Cuõng theá aáy voâ minh chæ maát khi coù aùnh saùng giaùc ngoä. Theá neân troïng taâm tu Phaät laáy giaùc ngoä laøm böôùc tieán ñeán giaûi thoaùt. Neáu khoâng giaùc ngoä thì möôøi hai nhaân duyeân cöù quay cuoàng, chuùng ta bò ñaûo loän trong sanh töû. 

            Hieän nay, nöông theo giaùc ngoä cuûa ñöùc Phaät chuùng ta bieát roõ manh moái cuûa sanh töû laø voâ minh. Vaäy voâ minh laø gì? Trong kinh Taïp A-haøm coù hai ñoaïn ñöùc Phaät giaûi  thích nhö sau:

            Ñoaïn moät:

            Ñöùc Phaät daïy: "Khoâng bieát roõ saéc taäp khôûi, saéc ñoaïn dieät, khoâng bieát roõ thoï töôûng haønh thöùc taäp khôûi, ñoaïn dieät, ñoù goïi laø voâ minh." Noùi goïn hôn: Khoâng bieát söï taäp khôûi cuûa naêm uaån vaø söï ñoaïn dieät cuûa naêm uaån, ñoù laø voâ minh. Vaäy naêm uaån laø gì? Töùc laø thaân naøy. Ngay nôi thaân naøy saéc uaån thuoäc veà vaät chaát, thoï, töôûng, haønh, thöùc thuoäc veà tinh thaàn. Khoâng bieát roõ tinh thaàn vaø vaät chaát cuûa thaân naøy goïi laø voâ minh, khoâng bieát roõ söï nhoùm hoïp vaø söï tan hoaïi cuûa noù laø voâ minh. Theá thì taát caû quí vò ôû ñaây coù ai bieát roõ thaân chuùng ta chöa? Vì khoâng bieát roõ noù cho neân chuùng ta ñang voâ minh, vì voâ minh neân khoâng döøng ñöôïc doøng sanh töû.

            Ñoaïn hai:

            Coù moät vò Tyø-kheo hoûi ngaøi Xaù-lôïi-phaát: "Theá naøo laø voâ minh?" Ngaøi ñaùp: "Khoâng bieát khoå, khoâng bieát khoå taäp, khoâng bieát khoå dieät, khoâng bieát con ñöôøng ñöa ñeán khoå dieät, goïi laø voâ minh."

            Theo nghóa ngaøi Xaù-lôïi-phaát noùi, ngöôøi naøo khoâng bieát ñuùng nhö thaät phaùp Töù ñeá: Khoå taäp dieät ñaïo, ñoù laø ngöôøi voâ minh.

            Nhö vaäy ñoaïn treân ñöùc Phaät giaûi nghóa söï taäp khôûi vaø söï ñoaïn dieät cuûa naêm uaån, töùc laø chæ thaúng con ngöôøi. Ñoaïn naøy, ngaøi Xaù-lôïi-phaát noùi veà Töù ñeá. Khoå ñeá töùc laø khoå sanh, giaø, beänh, cheát cuûa thaân... Taäp ñeá laø nguyeân nhaân cuûa khoå laø tham saân si v.v... Dieät ñeá vaø Ñaïo ñeá laø caùch giaûi tröø khoå ñeå ñöôïc an vui giaûi thoaùt. Ñaây cuõng laø chæ thaân taâm naøy vaäy. Toùm laïi Phaät noùi voâ minh laø khoâng bieát nhö thaät baûn thaân chuùng ta töø tinh thaàn ñeán vaät chaát, khoâng bieát roõ söï nhoùm hoïp  vaø söï tan hoaïi cuûa noù.

            Sau ñaây toâi  daãn ñeán kinh Vieân Giaùc, chöông Vaên-thuø, ñöùc Phaät giaûi thích: "Theá naøo laø voâ minh? Taát caû chuùng sanh töø voâ thuûy ñeán nay caùc thöù ñieân ñaûo, ví nhö ngöôøi nhìn boán höôùng thay ñoåi; voïng nhaän töù ñaïi laøm thaân töôùng cuûa mình, boùng daùng saùu traàn laøm taâm töôùng cuûa mình, ví nhö beänh maét thaáy hoa ñoám trong khoâng vaø maët traêng thöù hai." Nhö vaäy ñöùc Phaät giaûi nghóa Voâ minh raát roõ. Taát caû chuùng sanh töø voâ thuûy ñeán nay do caùc thöù ñieân ñaûo, ví nhö höôùng ñoâng laàm cho laø höôùng taây, höôùng nam laàm cho laø höôùng baéc, laàm boán höôùng nhö vaäy goïi laø ñieân ñaûo, töùc laø khoâng thaáy ñuùng nhö thaät. Ñöùc Phaät chæ thaúng ñieân ñaûo laø do voïng nhaän töù ñaïi laøm thaân töôùng cuûa mình, yù thöùc duyeân theo boùng daùng saùu traàn laøm taâm töôùng cuûa mình. Hieän giôø ai cuõng cho thaân töù ñaïi naøy laø thaân mình, cho suy nghó, töùc laø yù thöùc duyeân theo boùng daùng saùu traàn laø taâm mình. Voïng nhaän nhö theá goïi laø voâ minh, ñoù laø manh moái daãn chuùng ta ñi trong luaân hoài sanh töû. Theá neân chuùng ta tu laø phaûi phaù tan manh moái voâ minh ñoù.

            Keá ñeán ñöùc Phaät ví duï ngöôøi voïng nhaän  nhö vaäy chaúng khaùc naøo ngöôøi bò beänh maét thaáy hoa ñoám trong hö khoâng. Nhö  con maét nhaëm thaáy trong hö khoâng coù ñoám saùng rôi loaïn töôûng laø thaät, nhöng ñoù chæ do beänh maét maø thaáy, vaäy laø thaáy khoâng ñuùng nhö thaät, laø toái taêm, laø voâ minh.

            Ñöùc Phaät laïi ví duï theâm, ngöôøi voïng nhaän  nhö vaäy laø thaáy maët traêng thöù hai, maët traêng coù caùi thöù hai khoâng? Nhö ngöôøi nhaëm maét hoaëc aán tay vaøo maét thì thaáy maët traêng coù caùi thöù hai loùe leân moät beân. Maët traêng thöù hai laø giaû töôùng maø mình laàm cho noù laø thaät. Vì vaäy chuùng ta cho thaân töù ñaïi laø thaân cuûa mình, taâm duyeân theo boùng daùng saùu traàn laø taâm cuûa mình, chaáp chaët nhö theá goïi laø voâ minh.

            Qua söï giaûi thích cuûa ñöùc Phaät töø kinh A-haøm ñeán kinh Vieân Giaùc, chuùng ta töï kieåm laïi xem mình coøn voâ minh saâu hay caïn, daày hay moûng? Nhö thaân cuûa chuùng ta vöøa bò ñoäng ñeán laø noåi saân si ngay, hoaëc coù khi chæ bò thieáu phaàn boài döôõng cho thaân cuõng noåi saân roài. Nhö vaäy voâ minh ñeán möùc ñoä naøo? Vì chaáp laàm thaân töù ñaïi laø mình neân nhöõng gì thuoäc nhu caàu cuûa thaân thì mình xem laø quan troïng. Vì quan troïng thaân neân vöøa keùm thua ngöôøi laø mình böïc boäi buoàn khoå. Coøn taâm laø yù thöùc duyeân theo boùng daùng saùu traàn, ñaõ laø boùng thì ñaâu coù thaät, maø mình chaáp laøm gì? Thí duï nhö maét nhìn moät caùi hoa roài yù thöùc ñaùnh giaù noù laø ñeïp, vaø mình khen hoa ñeïp quaù. Boãng ngöôøi khaùc nhìn hoa roài cheâ hoa xaáu quaù coù gì laø ñeïp. Chæ bao nhieâu ñoù thoâi cuõng ñuû laøm mình noåi saân leân vaø caõi laïi, phaûi khoâng? Nhö theá yù thöùc cuûa chuùng ta duyeân theo boùng daùng cuûa hoa roài chaáp chaët vaøo ñoù, neáu ai noùi khaùc ñi laø noåi giaän lieàn. Nhö vaäy chöùng toû meâ laàm cuûa chuùng ta quaù lôùn, meâ laàm ñoù Phaät goïi laø voâ minh.

            Do meâ laàm neân chuùng ta soáng trong ñau khoå. Phaät noùi thaân naøy coù sanh giaø beänh vaø cheát, neáu cho noù laø mình thaät, ñeán khi noù tan hoaïi töùc laø maát mình thì coøn caùi khoå naøo baèng! Sôû dó caùc baäc Thaùnh nhaân vaø caùc Thieàn sö ngaøy tröôùc coi caùi cheát nhö troø chôi vì caùc ngaøi thaáy thaân laø giaû doái khoâng quan troïng, neân caùc ngaøi cöôøi tröôùc caùi cheát, duø cheát baèng caùch naøo cuõng vaäy. Chuùng ta thì khaùc, vì thaáy thaân mình laø thaät neân nghe noùi cheát laø ñaõ hoát hoaûng roài. Giaû söû khi ñau nhieàu mình cuõng toû ra can ñaûm chòu ñöïng, toû ra hieåu ñaïo khoâng sôï cheát, nhöng trong loøng cuõng thaáy nao nao. Nhö vaäy ñeå thaáy mình chöa thaät thaáy thaân töù ñaïi laø giaû, maø thaáy noù quaû laø thaät neân khoå ñau vì noù, vaø maáy ai thoaùt khoûi meâ laàm naøy? Theá neân ngöôøi tu chuùng ta phaûi nhaän ñònh thaät ñuùng ñeå khoâng coøn meâ laàm nöõa. Heát meâ laàm töùc laø giaùc ngoä, phaù tan voâ minh laàm chaáp veà thaân vaø taâm. Phaù hai chaáp naøy roài chuùng ta môùi giaûi thoaùt khoûi sanh töû. Ñoù laø muïc tieâu cuoái cuøng cuûa ngöôøi tu.

            Taát caû chuùng ta ñang soáng khoeû maïnh töôûng chöøng nhö mình hieåu ñaïo vaø haønh ñaïo ñöôïc, nhöng khi ngaõ ñau hoaëc coù nhöõng ñieàu baát traéc xaûy ñeán, thì mình cuoáng quít leân khoâng coøn bình tónh nöõa. Hieåu ñaïo maø khoâng duøng ñöôïc, khoâng coøn töï chuû neân ñau khoå. Ñau khoå cuûa chuùng ta khoâng phaûi ai mang ñeán maø chính vì voâ minh laøm mình ñau khoå. Ví nhö ñang ñi trong röøng gai goùc maø khoâng kheùo lau laùch neân bò gai quaøo xeå maët röôùm maùu roài than thôû cuoäc ñôøi sao quaù khoå! Neáu ñi trong röøng gai maø kheùo lau laùch ra khoûi röøng khoâng bò traày da chuùt naøo môùi laø gioûi, laø an vui.

            Vaäy treân ñöôøng tu chuùng ta phaûi thaáy ñöôïc nhöõng ñieàu Phaät ñaõ daïy. Coù nhöõng ñieàu thaät hay, maø chuùng ta laïi xem thöôøng. Nhìn laïi thaân töù ñaïi thaáy noù quaù roõ. Hoïc kinh ñieån roài ai cuõng noùi thaân naøy laø giaû, taïi sao? Vì mình thuoäc lôøi Phaät daïy: thaân töù ñaïi laø giaû. Neáu hoûi giaû nhö theá naøo? Vì thaân naøy ngaøy nay coøn, nhöng thôøi gian sau noù hoaïi. Thaät laø ñuùng vì thaân naøy voâ thöôøng nay coøn, mai maát! Laïi coù ngöôøi noùi: Thaân naøy do duyeân hôïp neân giaû, maø khoâng bieát hôïp caùch naøo vaø giaû caùch naøo. Nghieàn ngaãm cho kyõ chuùng toâi thaáy ñöôïc leõ naøy: Noùi giaû khoâng phaûi ñôïi khi thaân hoaïi môùi noùi laø giaû, maø ngay trong luùc mình ñang ngoài, ñang noùi chuyeän, bieát noù laø giaû. Laøm sao bieát ñöôïc? Vì Phaät daïy thaân naøy do töù ñaïi ñaát nöôùc gioù löûa hoïp thaønh. Chaát cöùng laø ñaát, öôùt laø nöôùc, ñoäng laø gioù, aám laø löûa. Boán chaát ñoù hoïp laïi cuõng chöa ñuû söùc toàn taïi maø phaûi nhôø töù ñaïi beân ngoaøi boài boå luoân. Coù boài boå, noù môùi toàn taïi, neáu thieáu söï boài boå thì noù tan hoaïi. Vì vaäy chuùng toâi ñaët caâu hoûi: Hieän giôø quí vò ñang ngoài ñaây, muõi quí vò ñang laøm gì? Ñang thôû phaûi khoâng? Muõi ñang thôû, nghóa laø chuùng ta ñang möôïn khoâng khí beân ngoaøi, hít vaøo laø möôïn, thôû ra laø traû, muõi cöù laøm vieäc hít vaøo traû ra, ñeàu ñaën nhö vaäy. Giaû söû chuùng ta traû roài khoâng möôïn laïi thì sao? Thì ngay ñoù laø taét thôû! Nhö vaäy ñôøi soáng cuûa mình thaät ôû choã naøo? Ñieàu naøy heát söùc cuï theå, maø phaûi coù laém coâng phu môùi nhaän thaáy ñöôïc.

            Ñeán möôïn nöôùc, mieäng möôïn moät taùch nöôùc uoáng vaøo vaøi tieáng ñoàng hoà sau cuõng phaûi traû. Roài moät laùt sau möôïn ít cheùn côm... Möôïn nöôùc ñeå boài boå nöôùc, möôïn côm ñeå boài boå ñaát, trong côm coù chaát noùng nhö göøng tieâu ôùt ñeå boài boå löûa. Nhö vaäy chuùng ta noùi soáng maø thaät ra soáng vôùi caùi gì? Caû ngaøy chæ lo boài boå cho töù ñaïi naøy thoâi, chæ coù bao nhieâu vieäc möôïn vaø traû maø than cöïc, nghóa laø laøm cho coù côm aên ñeå möôïn roài traû, kieám coù nöôùc uoáng ñeå möôïn roài cuõng traû. Nhö theá cuoäc soáng cuûa chuùng ta chæ laø cuoäc soáng möôïn traû. Neáu möôïn traû ñöôïc eâm xuoâi thì vui cöôøi, möôïn traû maø truïc traëc thì sao? Thì chôû ñi cöùu caáp! Nhö vaäy cuoäc ñôøi cuûa mình, haïnh phuùc cuûa mình ra sao? Noù quaù taàm thöôøng vaø quaù moûng manh. Nhöõng ngöôøi tìm thöùc aên ngon, nöôùc uoáng boå, taát caû nhöõng thöù ñoù chaúng qua laø möôïn traû maø thoâi. Khi thieáu nöôùc, uoáng moät ly nöôùc laõ hay moät ly nöôùc chanh cuõng laø möôïn, khoâng neân coi ñoù laø quan troïng hay vì ñoù maø phieàn naõo, nöôùc chanh hay nöôùc laõ uoáng vaøo cuõng laø möôïn roài traû coù ai giöõ ñöôïc ñaâu! Bieát ñöôïc leõ thaät nhö vaäy thì luùc naøo cuõng an vui trong cuoäc soáng tu haønh. Möôïn ít cheùn côm ñeå boài phaàn ñaát cuûa mình. Duø ñöôïc doïn côm noùng hay côm nguoäi, möôïn roài cuõng phaûi traû coù ai giöõ ñöôïc ñaâu maø quí maø tieän, maø giaän hôøn nhau. Bieát ñöôïc lyù möôïn traû cuï theå, bieát ñöôïc leõ thaät ñoù roài chuùng ta khoâng coøn phieàn naõo trong caùch ñoái xöû qua laïi nöõa, duø caùch ñoái xöû höõu yù hay voâ tình, nieàm nôû hay laïnh nhaït.

            Vì chaáp sai laàm khoâng thaáy ñuùng leõ thaät neân chuùng ta phieàn naõo maõi roài than, sao ôû giöõa ñôøi naøy thaät khoù tu quaù. Khoâng khí ñang ôû ngoaøi trong laønh, möôïn hít vaøo roài traû ra noùi caùi ñoù laø cuûa toâi. Nöôùc ñang ôû ngoaøi möôïn uoáng vaøo moät laùt laïi traû ra, noùi caùi ñoù laø cuûa mình. Quaû thaät laø meâ muoäi, coù caùi gì laø cuûa mình ñaâu!

            Taát caû cuoäc soáng cuûa chuùng ta chæ  laø chuyeän möôïn traû, cuoái cuøng moät boä phaän naøo hö möôïn khoâng ñöôïc, thì ngang ñoù laø vónh bieät. Thaáy roõ nhö  vaäy chuùng ta ñaõ giaûi quyeát bao nhieâu thöù phieàn naõo, traùi laïi chæ nghó ñeán aên ngon maëc ñeïp thì bao nhieâu thöù phieàn naõo sanh khôûi.

Thaáy ñöôïc leõ thaät roài , chuùng toâi lieàn laøm baøi tuïng raát ñôn giaûn goïi laø "Maïng Soáng":

                        Maïng soáng trong hôi thôû,

                        Trong nhòp ñaäp quaû tim.

                        Theá naøo laø maïng soáng?

                        Söï vay möôïn lieân tuïc.

            Caâu keát phaûi coâng phu laém môùi thaáy ñöôïc leõ ñoù, chôù khoâng phaûi laø thöôøng. Chuùng ta cöù nghó mình soáng, chôù khoâng ngôø soáng chæ laø söï vay möôïn lieân tuïc. Coøn tieáp tuïc vay möôïn laø coøn soáng, vay möôïn ngöøng laïi laø cheát ngay. Nhö vaäy soáng baèng vay möôïn, laøm sao goïi laø soáng thaät? Maø khoâng thaät thì ñaâu coù gì quan troïng. Vì cho cuoäc soáng laø quan troïng, neân chuùng ta tranh giaønh nhau, traùch cöù vaø hôøn giaän laãn nhau roài bò chöôùng ngaïi treân ñöôøng tu haønh. Baøi keä naøy khoâng phaûi ngaãu nhieân coù maø do suy gaãm ñuùng theo lôøi Phaät daïy, traàm ngaâm raát nhieàu thôøi giôø, khi noùi leân ñöôïc ñieàu naøy môùi thaáy cuoäc ñôøi bôùt khoå. Phaûi haèng soáng vaø nhôù ñöôïc nhö vaäy, chuùng ta cuõng bôùt khoå.

            Ñöùc Phaät ñaõ töøng noùi: "Maïng soáng trong hôi thôû." Thaät vaäy, thôû ra maø khoâng möôïn khoâng khí trôû laïi thì cheát ngay. Trong kinh, Phaät hoûi caùc thaày Tyø-kheo: Maïng soáng con ngöôøi laø bao laâu? Coù vò noùi: naêm ba thaùng, coù vò noùi naêm baûy ngaøy, coù vò noùi ít tieáng ñoàng hoà, coù vò thöa trong moät böõa aên. Nhöng Phaät ñeàu baûo: Caùc oâng khoâng thaáy ñaïo. Cuoái cuøng coù moät vò Tyø-kheo thöa: Maïng soáng trong hôi thôû. Phaät noùi: OÂng ñaõ thaáy ñaïo. Nhö vaäy ñaïo laø gì? Laø chaân lyù, laø leõ thaät, thaáy ñöôïc leõ thaät goïi laø thaáy ñaïo, thaáy ñaïo laø giaùc ngoä. Thaáy roõ thaân chuùng ta laø vay möôïn, laø taïm bôï, ngaén nguûi ñoù laø chuùng ta ñaõ tænh ñaõ giaùc, coøn thaáy thaân laø thaät, laø laâu daøi quí troïng, ñoù laø chuùng ta ñang meâ, ñang voâ minh.

            Maïng soáng trong hôi thôû, trong nhòp ñaäp quaû tim. Nhö ngöôøi bò beänh tim, baát chôït tim ngöng ñaäp thì sao? Töùc laø cheát roài, nhö vaäy laøm sao noùi maïng soáng laø laâu daøi beàn bæ ñöôïc. Khoâng möôïn khoâng khí ñeå thôû laø cheát, quaû tim ngöøng ñaäp laø cheát, vaäy ñaâu coù gì laø laâu daøi! Coøn lieân tuïc vay möôïn khoâng khí hít vaøo thôû ra, quaû tim coøn ñaäp khoâng döøng, ñoù laø soáng. Cho neân noùi soáng laø ñoäng, raát laø hôïp lyù, ñoäng laø möôïn traû, döøng caùi ñoäng laø cheát. Maïng soáng cuûa mình chæ laø nhö vaäy, theá maø chuùng ta cöù töôûng noù laâu daøi beàn bæ, soáng ñeán baûy möôi, taùm möôi tuoåi, khoâng ngôø caùi cheát luùc naøo cuõng chöïc saün beân caïnh mình. Ñoù laø ñieàu heát söùc quan troïng, nhaän thaáy ñöôïc nhö vaäy khoâng phaûi laø chuyeän deã. Chuùng ta thaáy theo Kinh hoaëc hieåu theo lôøi Phaät maø khoâng chieâm nghieäm thì caùi thaáy ñoù khoâng ñeán ñöôïc leõ thaät. Vì theá Phaät daïy vaên tö tu, nghóa laø Phaät noùi mình phaûi nghe, roài suy gaãm cho thaám thì vieäc tu môùi deã. Neáu nghe Phaät daïy thaân naøy laø giaû roài mình hoïc thuoäc loøng maø roát cuoäc khoâng bieát noù giaû nhö theá naøo, chæ noùi giaû ôû mieäng thoâi chôù trong taâm trí mình khoâng coù gì dính daùng. Neáu taâm trí suy gaãm thaáy ñöôïc töôøng taän leõ thaät ñoù laø ñaõ giaùc, laø ñaõ moài ñöôïc ñuoác trí tueä cuûa ñöùc Phaät.

            Keá ñeán laø thaáy taâm mình cuõng hö doái, khoâng thaät. Vì sao? Nhö trong kinh Laêng Nghieâm Phaät hoûi: Caùi gì laø taâm? Ngaøi A-nan thöa: Caùi hay suy nghó laø taâm (Naêng suy vi taâm). Ngaøi lieàn bò Phaät quôû: ñoù laø sai, neân Ngaøi môø mòt khoâng bieát caùch naøo giaûi toûa. Ngaøy nay chuùng ta cuõng gioáng nhö ngaøi A-nan cho caùi suy nghó laø taâm mình. Vaäy laøm sao theo kinh nghieäm baûn thaân chuùng ta bieát ñöôïc caùi hay suy nghó laø giaû khoâng phaûi laø taâm? Khi ngoài tu chuùng toâi chieâm nghieäm môùi thaáy ñöôïc ñieàu ñoù, chuùng toâi chia caùi giaû laøm boán thöù:

            1- Neáu caùi suy nghó laø taâm thì noù lieân tuïc khoâng döùt, nhöng coù khi noù döøng nghó chöøng moät vaøi phuùt, luùc ñoù laø coù mình hay khoâng? Nhö luùc ngoài thieàn coù khi naêm, möôøi phuùt khoâng nieäm khôûi, khoâng suy nghó, thì luùc aáy khoâng coù mình sao? Nhöng mình luùc naøo cuõng hieän höõu maø! Neáu chaáp caùi suy nghó laø mình thì khi khoâng suy nghó töùc laø khoâng coù mình chôù gì, ñoù laø caùi sai laàm thöù nhaát.

            2- Neáu caùi suy nghó laø mình, thì mình laø moät hay nhieàu? Ai cuõng bieát mình chæ coù moät thoâi, maø caùi suy nghó thì quaù nhieàu, nghó toát nghó xaáu, nghó hieàn nghó döõ v.v... trong taát caû traêm ngaøn thöù nghó ñoù caùi naøo laø mình? Theá neân cho caùi suy nghó laø mình thì khoâng hôïp lyù, ñoù laø caùi sai laàm thöù hai.

            3- Neáu goïi caùi suy nghó laø taâm mình, thì sai laàm naøy chæ ngöôøi coù tu môùi bieát, neáu chöa tu khoâng bao giôø bieát ñöôïc. Nhö khi vöøa daáy nghó mình lieàn tìm caùi nghó naøy töø ñaâu ra, nhìn laïi thì noù maát taêm maát daïng. Vaäy caùi suy nghó naøy chæ laø boùng thoâi, ñaâu coù thaät, vì laø boùng neân vöøa nhìn laïi tìm noù lieàn maát. Chuùng toâi thöôøng thí duï: Nhö coù moät vò Taêng ôû taïi Thieàn vieän Thöôøng Chieáu, coù duyeân côù ra ngoaøi coång gaàn ñöôøng. Coù ngöôøi hoûi: Thaày ñoù ôû ñaâu? Ñaùp: Thaày ôû trong Thieàn vieän. Neáu vò Taêng ñoù coù vieäc trôû vaøo Thieàn vieän, ngöôøi khaùc hoûi: Thaày khi naõy ñaâu roài? Ñaùp: Thaày ñoù trôû vaøo Thieàn vieän. Nhö vaäy thaày phaûi coù nôi ôû, roài phaûi coù choã trôû veà. Coøn neáu hoûi Thaày ñoù ôû ñaâu, tìm laïi thì Thaày maát tieâu, ngöôøi ta seõ baûo ñoù laø hoàn ma boùng queá chôù ñaâu phaûi thaät. Neáu laø thaät thì phaûi coù maët ôû ñaây, roài khi vaéng maët ôû ñaây thì phaûi coù choã trôû veà.

Coøn caùi suy nghó neáu laø thaät, khi tìm laïi, noù phaûi truù ôû moät choã naøo, nhöng khi tìm laïi noù maát tieâu khoâng boùng khoâng hình thì laøm sao thaät ñöôïc. Ñoù laø caùi sai laàm thöù ba.

            4- Coù khi chuùng ta suy nghó moät vaán ñeà gì, coù khi chuùng ta ngoài chôi moät caùch yeân oån töï taïi khoâng suy nghó gì heát. Nhö vaäy khi suy nghó mình bieát coù suy nghó, khi khoâng suy nghó mình bieát luùc ñoù khoâng suy nghó. Theá neân caùi suy nghó vaø caùi khoâng suy nghó laø caùi bò mình bieát, bò mình thaáy. Tæ duï nhö toâi laø chuû ngoài trong thaát, coù naêm, baûy ngöôøi khaùch ñeán, toâi bieát khaùch ñeán. Moät laùt khaùch ra veà, trong thaát chæ coøn coù mình toâi, toâi bieát luùc naøy khoâng khaùch, phaûi khoâng? Toâi bieát coù khaùch toâi bieát khoâng khaùch, vaäy toâi laø chuû.

            Cuõng nhö vaäy, coù suy nghó mình bieát, khoâng suy nghó mình bieát, thì suy nghó laø khaùch, caùi bieát laø chuû chôù gì? Theá maø laâu nay mình nhaän khaùch laøm chuû, cho suy nghó laø mình, cho neân Phaät noùi chuùng ta nhaän giaëc laøm con. Vì meâ laàm nhaän giaëc laøm con cho neân bao nhieâu söï nghieäp cuûa chuùng ta ñeàu tan hoang heát. Ñoù laø caùi sai laàm thöù tö.

            Kinh nghieäm trong söï tu haønh cho chuùng ta thaáy roõ taâm suy nghó cuûa mình chaúng qua laø boùng daùng taïm bôï khoâng thaät maø laâu nay mình laïi chaáp laàm noù laø thaät. Bieát ñöôïc caùi suy nghó laø boùng daùng khoâng thaät thì caùi nghó phaûi cuûa ngöôøi naøy hay caùi nghó phaûi cuûa ngöôøi kia cuõng ñeàu laø boùng, ñaâu coù gì quan troïng maø giaän hôøn maø tranh phaûi quaáy vôùi nhau, khoâng coù gì quan troïng thì laøm gì coù phieàn naõo.

            Taát caû chuùng ta sôû dó khoå ñau khoâng ngoaøi hai caùi chaáp thaân vaø taâm. Vì meâ laàm chaáp sai neân chuùng ta taïo khoâng bieát bao nhieâu nghieäp khoå. Phaät noùi ñoù laø voâ minh. Töø meâ laàm laø hoaëc, roài taïo thaønh nghieäp  vaø thoï khoå. Hoaëc, nghieäp, khoå, cöù nhö vaäy maø traàm luaân muoân kieáp. Hieän nay bieát roõ thaân vaø taâm naøy laø giaû doái chuùng ta phaûi laøm gì, chôù khoâng theå bi quan tieâu cöïc roài thaû troâi caû cuoäc ñôøi. Chuùng toâi cho moät thí duï: Chuùng ta gioáng nhö nhöõng keû ñi ngoaøi soâng lôùn treân moät chieác thuyeàn, baát thaàn bò soùng to gioù lôùn ñaäp vôõ thuyeàn, chuùng ta bò chìm. Baát chôït chuùng ta gaëp ñöôïc moät goác caây muïc, noåi lôø ñôø treân maët nöôùc. Chuùng ta oâm goác caây muïc thì ngay ñoù chuùng ta phaûi coù thaùi ñoä naøo? Bieát mình ñang oâm goác caây muïc vaø ñang ôû giöõa doøng, neáu buoâng goác caây thì cheát chìm, vaäy goác caây muïc ñoái vôùi mình raát laø quí. Nhöng noù muïc, ñaâu coù beàn, thì ngay baây giôø phaûi möôïn noù bôi gaáp vaøo bôø. Ñeán bôø roài thì goác caây muïc laø voâ nghóa khoâng coøn duøng nöõa. Ngöôøi khoân ngoan laø phaûi nhö vaäy, bieát mình ñang oâm goác caây muïc cho khoûi cheát chìm thì phaûi coá gaéng bôi cho tôùi bôø. Thí duï naøy noùi leân thaân ngöôøi ví nhö goác caây muïc, taïm bôï khoâng beàn chaéc, nhöng chuùng ta möôïn noù ñeå laøm nhöõng ñieàu lôïi ích vaø cao thöôïng, chôù khoâng phaûi baùm vaøo noù, vaø baûo veä noù maõi, ñeán chöøng noù raõ ra mình laïi cheát chìm laàn nöõa!

            Bieát thaân laø giaû taïm chuùng ta khoâng haøi loøng vôùi caùi giaû taïm ñoù, maø phaûi coá gaéng laøm sao ñöôïc giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt ñeå roài chæ cho moïi ngöôøi cuøng giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt nhö mình. Ñoù laø choã nhìn ñuùng cuûa ngöôøi tu. Coøn neáu noùi thaân giaû roài cöù ngoài huùt thuoác ca haùt vui chôi, noù ñaõ giaû roài laøm gì cho phí coâng voâ ích! Ñoù laø quan nieäm daïi khôø, phaûi khoâng? Hình aûnh ngöôøi oâm goác caây muïc ôû giöõa soâng to nhaéc nhôû chuùng ta phaûi noã löïc tu vaø laøm lôïi ích chuùng sanh, chôù khoâng phaûi bieát thaân laø giaû, laø voâ thöôøng roài thôû than buoàn khoå hoaëc aên chôi ñeå chôø cheát. Ñoù laø ngu daïi khoâng ñuùng tinh thaàn cuûa ngöôøi hieåu ñaïo. Chính baûn thaân toâi trong luùc tu vaø nghieàn ngaãm ñaïo lyù, chuùng toâi thaáy ñöôïc leõ thaät naøy neân trình baøy ñeå quí vò ñöôïc roõ.

            Chuùng ta tu laø phaûi haèng tænh haèng giaùc bieát roõ thaân vaø caùi goïi laø taâm ñeàu giaû, neân trong ñôøi soáng tu haønh neáu coù ai lôõ lôøi noùi naëng, chuùng ta bieát thaân vaø ngoân ngöõ laø giaû thì moïi phieàn naõo theo ñoù seõ heát; traùi laïi neáu thaáy chuùng laø thaät thì phieàn naõo noåi leân, chuùng ta seõ xaâu keát laïi vaø goàng gaùnh cho ñeán suoát ñôøi. Neáu khoâng thaáy ñuùng nhö thaät thì khoâng sao gôõ ñöôïc phieàn naõo, duø coù keâu caàu cöùu cuõng khoâng ai gôõ ñöôïc cho mình, chính trí tueä cuûa mình thaáy ñuùng nhö thaät môùi gôõ ñöôïc caùc phieàn naõo.

            Trong kinh Vieân Giaùc chöông Phoå Hieàn ñöùc Phaät noùi: "Tri huyeãn töùc ly, baát taùc phöông tieän. Ly huyeãn töùc giaùc, dieäc voâ tieäm thöù." Nghóa laø: Bieát huyeãn töùc laø lìa. Bieát thaân naøy laø giaû, taâm naøy laø giaû thì moïi raøng buoäc veà noù chuùng ta ñeàu lìa boû ñöôïc moät caùch deã daøng, khoâng caàn taïo phöông tieän gì. Thaät vaäy, chuùng ta tu maø cöù nghó maø phaûi taïo phöông tieän naøy hay phöông tieän kia, nhöng söï thaät Phaät daïy: Chæ thaáy roõ thaân, taâm laø giaû, lieàn lìa heát caùc thöù phieàn naõo, caùc thöù troùi buoäc.

            Ly huyeãn töùc giaùc: Bieát ñoù laø huyeãn, mình khoâng coøn baùm chaët vaøo nöõa, ñoù laø giaùc roài. Dieäc voâ tieäm thöù, töùc laø giaùc khoâng coù thöù lôùp, ñoù laø giaùc lieàn, khoâng coù noùi nay moät phaàn, mai moät phaàn chi heát.

            Nhö vaäy treân ñöôøng tu, chuùng ta phaûi thaáy thaân vaø taâm naøy laø hö doái, huyeãn hoùa, thaáy roõ nhö vaäy töùc laø giaùc, giaùc roài laø caùi voâ minh muoân ñôøi cuõng tan heát, gioáng nhö caùi nhaø toái bao nhieâu naêm, chuùng ta thaép leân ngoïn ñeøn lieàn saùng. Neáu heát voâ minh töùc döùt doøng sanh töû. Theá neân trong kinh Phaät noùi: Voâ minh dieät thì haønh dieät... Con ñöôøng tu cuûa chuùng ta ñaõ quaù roõ raøng khoâng coù nghi ngôø gì nöõa.

            Ngöôøi thaät tu coù thaàn thoâng bieát quaù khöù vò lai hay khoâng? Coù bieát caên coát ñôøi tröôùc cuûa Phaät töû chaêng? Coù bieát ñoaùn coi Phaät töû bao giôø heát khoå? Chuùng toâi thöôøng ñöôïc hoûi nhöõng caâu nhö vaäy. Ít ai nghó tu laø phaûi haèng tænh haèng giaùc, thaáy roõ thaân taâm chuùng ta laø giaû doái khoâng thaät, neân nhöõng vieäc ñeán vôùi mình, mình gôõ ra deã daøng khoâng bò dao ñoäng, trong nhaø Thieàn goïi laø baùt phong xuy baát ñoäng nghóa laø taùm gioù thoåi khoâng ñoäng. Taùm gioù laø gì? Töùc laø lôïi suy, huûy döï, xöng cô, khoå laïc. Lôïi laø ñöôïc taøi lôïi, suy laø bò suy hao, huûy laø bò huûy nhuïc, döï laø ñöôïc ñeà cao, xöng laø ñöôïc khen ngôïi, cô laø bò cheâ hieàm, khoå laø buoàn khoå, laïc laø an vui. Chuùng toâi seõ cho thí duï heát söùc deã ñeå quí vò thaáy chuùng ta bò ñoäng vì lôïi vaø suy. Ngöôøi ta thöôøng nghó lôïi laø caùi thuaän hôïp cho mình, ñöôïc lôïi thì coù gì ñaâu maø phaûi ñoäng. Nhöng thaät ra lôïi laø moät caùi ñoäng lôùn. Giaû söû nhö ôû ñaây coù ai mua moät veù soá gôûi cuùng cho moät thaày, vaø vò thaày cuõng hoan hæ nhaän. Roài ñeán ngaøy xoå soá coù ngöôøi baùo tin laø veù soá cuûa thaày truùng möôøi trieäu, thì ñeâm ñoù thaày coù nguû ñöôïc khoâng? Truùng ñöôïc möôøi trieäu, chaéc thaày khoûi nguû. Gioù lôïi noù thoåi mình bay khoâng nguû ñöôïc. Khoâng phaûi chæ moät ñeâm khoâng nguû thoâi, maø khi ñi laõnh tieàn ñöôïc möôøi trieäu roài, coù yeân loøng veà chuøa ngoài thieàn nhö nhöõng ngaøy tröôùc hay khoâng? Hay laø ñöôïc tieàn roài, phaûi suy tính neân laøm caùi gì? Roài bao nhieâu thöù nghó tính sanh ra, tính truùng cuõng coù, tính traät cuõng coù, cho ñeán bao giôø duøng heát soá tieàn ñoù môùi heát nghó tính, khi aáy môùi heát ñoäng! Quí vò thaáy chæ caùi lôïi thoâi maø ñaõ bò ñoäng chöøng aáy, huoáng nöõa laø bò suy hao taøi vaät. Ví duï mình coù nhaø cao cöûa roäng hoaëc chuøa lôùn Phaät to, baát thaàn coù vieäc gì xaûy ñeán khieán cho nhaø cöûa mình tan naùt hoaëc chuøa chieàn mình bò hö saäp, luùc aáy mình maát nguû bao nhieâu ngaøy ñeâm? Trong suoát thôøi gian ñoâi ba naêm maø chöa gaày döïng laïi ñöôïc, luùc naøo cuõng chaëc löôõi thôû daøi. Nhö vaäy quí vò thaáy caùi ñoäng khoâng phaûi nhaát thôøi maø keùo daøi cho ñeán bao giôø bình laïi môùi thoâi. Chæ coù hai gioù lôïi, suy maø ñaõ khoù giöõ cho khoâng ñoäng, huoáng nöõa laø taùm gioù...

          Hai gioù sau cuøng laø khoå vaø vui. Thí duï nhö ôû Thieàn vieän ñaây caùi gì laø khoå nhaát cho caùc huynh ñeä? Khoâng bieát caùc nôi khaùc thì sao, chôù ôû Thöôøng Chieáu naøy ai maø trò nhaät phaûi xuoáng beáp naáu aên laø khoå nhaát. Tôùi phieân trò nhaät hoaëc laøm tri khoá laø khoå nhaát, maët maøy ngöôøi naøo cuõng cöù nhaên nhoù hoaøi. Gaéng laøm sao tôùi phieân tri khoá hay trò nhaät maø vaãn töôi cöôøi, ñöùng tröôùc beáp löûa höøng höïc, moà hoâi öôùt ñaãm maø khoâng coù gì böïc boäi, ñoù laø ñaõ tieán laém roài, caùi khoå nhoû maø mình thaéng ñöôïc cuõng laø hay laém. Phaàn nhieàu chuùng ta hay noùi gaàn löûa thì deã saân, neân ai voâ beáp cuõng deã saân vì noùng quaù, laïi meät nöõa neân ñoäng tôùi laø noåi saân lieàn. Quí vò thaáy moät chuùt khoå ñoù ñaõ ñoäng roài huoáng nöõa laø caùi khoå ñoùi reùt hay nhöõng khoå ñau reân sieát thì coøn ñoäng bieát laø döôøng naøo! Røoài ñeán caùi vui cuõng vaäy, neáu vui quaù thì taâm mình cuõng laêng xaêng dao ñoäng...

            Theá neân ngöôøi tu giaù trò khoâng phaûi laø coù thaàn thoâng, bieát quaù khöù vò lai, maø giaù trò ôû choã gaëp lôïi mình vaãn bình thaûn, gaëp suy mình vaãn an oån, cho ñeán gaëp khoå hay vui mình cuõng an nhieân, ngöôøi ñoù môùi laø ñaïo nhaân chaân chaùnh. Coøn neáu noùi quaù khöù vò lai maø bò cheâ lieàn ñoû maët tía tai thì noùi quaù khöù vò lai chæ laø troø chôi thoâi. Coøn noùi ngoài thieàn taùm tieáng hay möôøi hai tieáng ñoàng hoà, hoaëc moät ngaøy moät ñeâm, maø khi ñoäng tôùi thì noåi saân ñoù cuõng chöa phaûi laø thöù thaät. Ngöôøi tu thaät laø ôû trong taùm gioù vaãn thaûn nhieân, thoåi maáy cuõng khoâng ñoäng, theá môùi goïi laø chaân tu. Hoâm naøo quí vò thöû xem coøn ñoäng khoâng, neáu khoâng ñoäng laø khoâng coøn chaáp thaân vaø taâm, khoâng coøn chaáp  chuùng ta môùi döùt heát caùc khoå.

            Ngöôøi tu laø phaûi coù thöïc löïc, nghóa laø tröôùc nhöõng caûnh khoå ñau chuùng ta vaãn xem thöôøng. Chuùng toâi thöôøng keå caâu chuyeän cuûa Toå Sö Töû. Khi vua nöôùc Keá-taân hoûi: Ngaøi xem thaáy nguõ uaån ñeàu khoâng, phaûi khoâng? Ngaøi ñaùp: Phaûi. Vua noùi: Ngaøi cho toâi caùi ñaàu ñöôïc khoâng? Ngaøi traû lôøi: Nguõ uaån coøn khoâng, saù gì caùi ñaàu. Vaø Ngaøi cho vua caét ñaàu. Ñoù môùi goïi laø thaáy khoâng thaät moät caùch trieät ñeå. Coøn chuùng ta noùi thaân laø giaû, maø khi ñoäng tôùi thì chòu khoâng noåi. Nhö vaäy chuùng ta chæ thaáy treân lôøi noùi, chôù khoâng soáng ñöôïc vôùi leõ thaät. Neáu thaät tu thì keát quaû laø taùm gioù thoåi khoâng ñoäng.

            Ñoaïn treân chuùng toâi ñaõ noùi veà giaûi thoaùt vaø giaùc ngoä, giaûi thoaùt töùc ñaäp tan xieàng xích sanh töû, giaùc ngoä töùc duøng kieám trí tueä chaët ñöùt sôïi daây voâ minh ñaõ coät chuùng ta vaøo voøng traàm luaân. Giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt roài chuùng ta coøn phaûi laøm gì? Chuùng ta phaûi theå hieän loøng töø bi, töùc laø nguyeän ñem ngoïn ñuoác trí tueä soi roïi cho moïi ngöôøi thoaùt khoûi choã u toái voâ minh. Phaät daïy chuùng ta töø bi laø khi chuùng ta ñaõ coù giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt phaàn naøo duø nhieàu hay ít. Coù nhieàu ngöôøi noùi: Mình chöa giaùc ngoä nhö Phaät laøm sao coù töø bi? Chuùng toâi thí duï: Nhö chuùng ta ñang cuøng ôû trong moät caên nhaø toái muø mòt, neáu ngöôøi naøo coù ñöôïc caây ñeøn caày vaø thaép leân, tuy aùnh saùng nhoû thoâi nhöng ñem laïi giöõa nhaø thì moïi ngöôøi cuøng ñöôïc saùng. Cuõng nhö ban ñeâm chuùng ta ñang ñi treân con ñöôøng toái, neáu coù ai thaép ñöôïc moät caùi ñeøn daàu nhoû thì goïi nhöõng ngöôøi baïn ñoàng haønh cuøng nöông theo aùnh saùng ñoù ñeå ñi cho khoûi rôi haàm rôùt hoá. AÙnh saùng cuûa ngoïn ñeøn tuy nhoû nhöng raát caàn cho nhöõng ngöôøi ñang ñi trong ñeâm toái. Ñoù laø tröôøng hôïp chuùng ta tu ñöôïc moät chuùt trí tueä vaø moät chuùt giaûi thoaùt. Neáu tu khaù hay gioûi hôn chuùng ta seõ ñöôïc nhöõng ngoïn ñeøn lôùn saùng hôn, nhö ñeøn baám hay ñeøn "maêng soâng" hay neáu gioûi hôn nöõa nhö aùnh saùng maët traêng maët trôøi soi khaép caû theá giôùi. Nhö vaäy aùnh saùng naøo duø cuûa ñeøn daàu hay cuûa maët traêng maët trôøi cuõng coù giaù trò rieâng cuûa noù. Hieän nay neáu ñöôïc moät chuùt aùnh saùng naøo chuùng ta cuõng ñeàu chia sôùt cho moïi ngöôøi cuøng höôûng ñeå traùnh nhöõng tai naïn coù theå xaûy ñeán. Söï chia sôùt ñoù goïi laø töø bi.

            Theá neân ngöôøi Phaät töû taïi gia hay xuaát gia khoâng coù quyeàn thoï höôûng rieâng moät ñieàu gì. Quí vò nhôù khi tuïng kinh xong thì chuùng ta caàu nguyeän coâng ñöùc tu haønh höôùng veà khoâng phaûi cho rieâng mình maø cho mình vaø moïi ngöôøi ñeàu thaønh Phaät ñaïo, ñoù laø taâm töø bi. Phaät khoâng cho pheùp chuùng ta laøm ñieàu gì chæ  nghó rieâng mình maø phaûi nghó mình vaø moïi ngöôøi cuøng chung höôûng.

            Ñieàu caàn yeáu chuùng ta phaûi nhôù coù ñeøn roài chuùng ta môùi soi ñöôøng cho ngöôøi cuøng ñi, neáu chöa coù ñeøn maø höôùng daãn ngöôøi khaùc thì khi mình suïp hoá, nhöõng ngöôøi theo mình cuõng ñeàu rôùt xuoáng hoá. Neáu töø bi, thöông xoùt ngöôøi maø khoâng chòu tu ñeå thaép saùng ñuoác trí tueä, chæ lo cho thieân haï, roát  cuoäc roài mình vaø ngöôøi ñeàu rôi caû, ñoù laø tai hoïa lôùn. Hieåu ñaïo Phaät laø chuùng ta phaûi hieåu cho thaáu ñaùo leõ naøy, loøng töø bi phaùt ra sau khi chuùng ta coù trí tueä, ñöôïc giaùc ngoä, hay coù phaàn naøo töï chuû khi taùm gioù thoåi. Ñöôïc nhö vaäy chuùng ta môùi coù theå phaùt taâm töø laøm lôïi ích cho moïi ngöôøi, baèng ngöôïc laïi chuùng ta phaûi deø daët caån thaän chaúng nhöõng khoâng laøm lôïi cho ngöôøi laïi laøm haïi laø khaùc.

            Sau khi bieát roõ troïng traùch cuûa ngöôøi tu Phaät, quyù vò thaáy troïng traùch aáy coù naëng khoâng? Ñoù laø chuyeän phi thöôøng, chôù khoâng phaûi taàm thöôøng. Nhieàu khi chuùng ta nghó mình laø moät vò Taêng hay moät coâ Ni khoâng quan troïng gì roài cöù loâi thoâi ñeå qua ngaøy heát thaùng hay deå ngöôi vui ñuøa naêm naøy qua naêm khaùc, thaät uoång phí moät ñôøi tu. Ngöôøi xöa moãi khi chieàu xuoáng kieåm ñieåm laïi söï tu haønh thaáy chöa tieán boä ñöôïc bao nhieâu, ñau khoå rôi nöôùc maét. Coøn chuùng ta ngaøy nay naêm ñaõ heát, chuùng ta thöû kieåm ñieåm laïi xem ñaõ tieán ñöôïc böôùc naøo chöa? Neáu tu chöa tieán, chuùng ta coù rôi leä ñau buoàn khoâng? Hay chuùng ta cöù cöôøi chuùm chím hay cöôøi hæ haï?

            YÙ thöùc ñöôïc traùch nhieäm heát söùc quan troïng cuûa mình, chuùng ta quyeát taâm giaûi thoaùt sanh töû, quyeát taâm thaép saùng ngoïn ñuoác trí tueä vaø dìu daét ngöôøi ra khoûi choã meâ laàm taêm toái. Chuùng ta khoâng theå lô laø vôùi vieäc tu haønh, khoâng theå deå duoâi ñeå ngaøy thaùng qua suoâng maø phaûi luoân luoân noã löïc tieán tu.

            Nhaân ngaøy cuoái naêm, chuùng toâi oân laïi nhöõng lôøi Phaät daïy vaø nhöõng caâu kinh caâu keä coát ñeå quí vò thaám nhuaàn, roài chuùng ta kieåm ñieåm laïi xem trong moät naêm qua ñaõ tieán ñöôïc bao nhieâu, neáu chöa tieán thì raùng coá gaéng ñöøng ñeå maát thôøi giôø. Chuùng ta ñaõ laø nhöõng ngöôøi coù yù chí sieâu phaøm thoaùt tuïc thì khoâng neân ñeå cho ñôøi mình troâi qua nhö bao ngöôøi phaøm tuïc khaùc, uoång ñi moät ñôøi tu cuûa mình, uoång coâng troâng chôø cuûa cha meï vaø nhöõng ngöôøi thaân thuoäc. Thaày Toå cuõng ñang troâng mong quí vò seõ laø nhöõng ngoïn ñuoác töông lai ñeå tieáp noái ngöôøi ñi tröôùc vaø soi saùng keû ñi sau. Neáu quí vò lô laø chaàn chôø khoâng laøm boån phaän cuûa mình laø phuï ôn Thaày Toå, thaät laø ñieàu ñaùng traùch. Hôn nöõa chuùng ta soáng nhôø haït côm manh aùo cuûa ñaøn-na thí chuû vaø nhöõng ngöôøi trong xaõ hoäi thì chuùng ta phaûi laøm sao cho xöùng ñaùng laø moät ngöôøi xuaát gia, moät ngöôøi tu theo Phaät. Chuùng toâi mong raèng quí vò seõ xöùng ñaùng nhieàu hôn nöõa trong naêm môùi saép ñeán.

]

THIEÀN TOÂNG VIEÄT NAM