XUAÂN TRONG CÖÛA THIEÀN

TAÄP 4

H.T THÍCH THANH TÖØ

NGAØY XUAÂN QUA

CAÙC THIEÀN SÖ VIEÄT NAM - XUAÂN CANH NGOÏ 1990

(Taêng Ni)

            Hoâm nay laø ngaøy ñaàu Xuaân naêm Canh Ngoï (1990), taát caû Taêng Ni vaø Phaät töû veà ñaây chuùc möøng naêm môùi vaø yeâu caàu chuùng toâi nhaéc nhôû söï tu haønh ñeå ñöôïc tinh taán hôn treân ñöôøng ñaïo. Nhaân ngaøy ñaàu naêm chuùng toâi seõ noùi veà: “Ngaøy Xuaân qua caùc Thieàn sö Vieät Nam.” Vôùi ñeà taøi naøy quí vò seõ thaáy roõ tinh thaàn ngöôøi xöa daïy baûo chuùng ta nhö theá naøo ñeå chuùng ta coá gaéng tu cho xöùng ñaùng laø nhöõng Thieàn sinh Vieät Nam. Caùc Ngaøi luoân mong muoán chuùng ta moài ngoïn ñuoác saùng cuûa caùc Ngaøi ñeå soi ñöôøng höôùng daãn ngöôøi sau.

            Noùi ñeán ngaøy Xuaân, chuùng ta coù caûm töôûng nhö chæ coù Xuaân ôû theá gian, nhöng thaät ra trong nhaø Phaät cuõng duøng chöõ Xuaân ñeå noùi leân nhöõng yù nghóa thaâm traàm cuûa Ñaïo.

            Tröôùc tieân chuùng toâi nhaéc quí vò, taát caû chuùng ta coù ñuû phöôùc duyeân neân ngaøy nay choïn ñöôïc con ñöôøng cuûa mình ñang ñi, moät con ñöôøng theânh thang, töôi maùt vaø an laïc. Noùi nhö vaäy coù veû nhö chuùng toâi chuû quan, nhöng söï thaät neáu taát caû chuùng ta ñeàu moät loøng höôùng thaúng veà söï tu haønh, ñi theo con ñöôøng ñöùc Phaät ñaõ daïy, thì moãi böôùc ñi laø moät böôùc an laønh, moãi moät böôùc ñi laø rôi ruïng bao nhieâu ñau khoå. Theá neân con ñöôøng töôi ñeïp vaø maùt meû chuùng ta ñang ñi laø töôïng tröng cho muøa Xuaân, nhaát laø nhöõng ngaøy ñaàu Xuaân.

            Noùi ñeán Xuaân chuùng ta nghó ñeán söï aám aùp töôi vui, nghó ñeán söï aám no haïnh phuùc. Duø cho ngheøo maáy ñi nöõa, ngaøy ñaàu Xuaân ít ra chuùng ta cuõng saém ñöôïc chuùt ít baùnh möùt, cuõng ñöôïc nghæ ñoâi ba ngaøy Teát ñaàu naêm. Vì vaäy noùi ñeán ngaøy Xuaân laø noùi ñeán söï aám no, noùi ñeán söï nheï nhaøng thanh thaûn.

            Trong ñaïo, caùc Thieàn sö cuõng duøng chöõ Xuaân ñeå nhaéc nhôû chuùng ta. Nhôø lôøi khuyeân daïy cuûa caùc Ngaøi, chuùng ta caøng tu caøng phaán khôûi hôn, caøng vui thích hôn, neáu khoâng thì tu laâu seõ caûm thaáy ngaùn vaø buoàn. Taïi sao ngaùn buoàn? Vì aên chay aên laït suoát ñôøi, laïi theâm thöùc khuya daäy sôùm, bò raày bò quôû. Cho neân ôû chuøa laâu ngaøy caûm thaáy ngaùn buoàn neáu khoâng tìm ñöôïc nguoàn vui, nguoàn vui ñoù caùc Thieàn sö duøng chöõ Xuaân ñeå dieãn taû. Vaäy chuùng ta phaûi coá gaéng ñi maõi treân con ñöôøng töôi ñeïp ñaõ choïn duø phaûi vaáp teù traày chaân hay gaëp nhöõng hoøn soûi phieán ñaù trôû ngaên. Nhöng duø nhöõng chöôùng ngaïi coù khoù khaên bao nhieâu cuõng khoâng theå ngaên caûn ñöôïc böôùc chaân cuûa nhöõng taâm hoàn khoaùng ñaït, cuûa nhöõng con ngöôøi nguyeän quyeát tieán ñeán choã an laïc mieân vieãn môùi thoâi. Ngöôøi tu laø ngöôøi thaáy töông lai mình xaùn laïn töôi vui, chôù khoâng phaûi caøng tu roài caøng toái taêm ñau khoå. Chính moãi böôùc tu laø moãi böôùc chuùng ta huôùng veà muïc tieâu cao quí nhaát, an laïc nhaát cuûa ñôøi mình. Vì vaäy khi noùi ñeán ngaøy Xuaân chuùng ta caûm nhaän moät nieàm vui traøn ñaày ôû ngaøy mai.

            Caùc Thieàn sö Vieät Nam nhìn ngaøy Xuaân nhö theá naøo?

            Ñaàu tieân laø Thieàn sö Chaân Khoâng ôû giöõa ñôøi Lyù. Coù moät Thieàn khaùch ñeán hoûi Ngaøi: “Baïch Hoøa thöôïng, khi saéc thaân baïi hoaïi thì theá naøo?”

            Ngaøi lieàn ñaùp baèng hai caâu thô:

                        Xuaân ñeán, Xuaân ñi ngôõ Xuaân heát,

                        Hoa nô,û hoa taøn chæ laø Xuaân.

            Ngaøi quan nieäm tu laø moät muøa Xuaân, khoâng phaûi chæ muøa Xuaân trong ba thaùng maø muøa Xuaân muoân ñôøi muoân kieáp.

                        “Xuaân ñeán, Xuaân ñi ngôõ Xuaân heát”

            Thaáy coù Xuaân ñeán Xuaân ñi vì chuùng ta nhìn Xuaân qua boán muøa cuûa thôøi gian. Nhöng ôû ñaây Thieàn sö khoâng noùi Xuaân cuûa thôøi gian maø noùi Xuaân cuûa taát caû ngöôøi thoaùt khoûi caùi sanh dieät cuûa thôøi gian. Thöôøng ngöôøi ñôøi thaáy Xuaân qua ngôõ laø Xuaân heát, song ñoái vôùi ngöôøi tu xuaát theá thì Xuaân luùc naøo cuõng saün ôû loøng mình, ngaøy naøo thaùng naøo naêm naøo cuõng laø Xuaân, nhìn ñaâu cuõng töôi ñeïp, nhìn ñaâu cuõng an vui. Nhöng treân thöïc teá thì theá naøo? Cuõng coù nhöõng ngaøy maây saàu aûm ñaïm, nhieàu ngöôøi lau nöôùc maét!

            Tuy vaãn laø Xuaân nhöng vì maây möa bao phuû neân Xuaân bò khuaát ñi. Neáu taâm hoàn chuùng ta an laønh töï taïi thì ngaøy naøo chaúng phaûi laø Xuaân?

                        “Hoa nôû, hoa taøn chæ laø Xuaân”

            Muøa Xuaân thaáy hoa mai nôû, ña soá ngöôøi cho ñoù laø Xuaân, roài ñoä möôøi ngaøy sau hoa taøn thì caûm thaáy Xuaân taøn. Nhöng ôû ñaây Thieàn sö Chaân Khoâng möôïn hoa ñeå traû lôøi caâu hoûi cuûa Thieàn khaùch: “Khi saéc thaân baïi hoaïi thì theá naøo?” Hoa nôû roài taøn, saéc thaân chuùng ta cuõng nhö hoa, sanh ra roài giaø cheát, khoâng coù laâu beàn. Nhöng trong caùi tan hoaïïi ñoù, vaãn coù caùi maõi maõi an laønh tænh giaùc. Theá neân Thieàn sö möôïn Xuaân ñeå töôïng tröng cho caùi aáy. Neáu bieát kheùo trôû veà caùi chaân thaät cuûa mình, thì thaân naøy coøn hay maát chæ laø taïm bôï, coøn caùi chaân thaät luùc naøo cuõng thanh tònh, saùng suoát, trong kinh goïi ñoù laø Phaùp thaân, Phaùp thaân thanh tònh, mieân vieãn, khoâng tan hoaïi.

            Taát caû söï vaät ñeàu bò thôøi gian chi phoái, coù ñoù roài hoaïi ñoù. Thaân chuùng ta cuõng vaäy, theo thôøi gian maø baïi hoaïi. Neáu chuùng ta khoâng bieát trôû veà vôùi theå chaân thaät cuûa chính mình thì khi saéc thaân baïi hoaïi chuùng ta ñau khoå voâ ngaàn. Theá neân soáng ñöôïc vôùi theå chaân thaät khoâng sanh khoâng dieät thì ngaøy naøo cuõng laø Xuaân, luùc naøo cuõng laø Xuaân vaø mieân vieãn laø Xuaân.

            Vaäy caùi nhìn cuûa Thieàn sö Chaân Khoâng laø thaáy taát caû ñeàu laø Xuaân, cho neân Ngaøi soáng an laïc trong muøa Xuaân mieân vieãn ñoù. Neáu coù ai ñeán hoûi ñaïo Ngaøi ñeàu dieãn taû caùi ñeïp, caùi an laønh cuûa chính loøng mình cho moïi ngöôøi thaáy vaø caûm thoâng.

            Keá ñeán laø Thieàn sö ñôøi Traàn, ngaøi Truùc Laâm Ñaàu-ñaø, hieäu laø Ñieàu Ngöï Giaùc Hoaøng (töùc laø vua Traàn Nhaân Toâng khi coøn taïi vò). Sau khi ñi tu, ñeán naêm saùu möôi moát tuoåi, Ngaøi ñöôïc tin ngöôøi chò ñang ñau naëng, Baø muoán gaëp Ngaøi ñeå töø giaõ laàn cuoái. Töø nuùi Yeân Töû Ngaøi lieàn trôû veà trieàu. Thaêm chò xong, treân ñöôøng veà nuùi, khi ñeán chuøa Laøng Höông Coå Chaâu, Ngaøi caûm thaáy söùc khoûe ñaõ quaù yeáu, vaø bieát khoâng coøn soáng bao laâu nöõa, Ngaøi caûm höùng vieát moät baøi keä treân vaùch chuøa:

                        Theá soá nhaát töùc maëc

                        Thôøi tình löôõng haûi ngaân,

                        Ma cung hoàn quaûn thaäm

                        Phaät quoác baát thaéng Xuaân.

Dòch :

                        Soá ñôøi moät hôi thôû

                        Bieån baïc loøng ngöôøi tham,

                        Cung ma cai quaûn ngaët

                        Coõi Phaät Xuaân naøo hôn.

            Qua baøi keä naøy ngaøi Truùc Laâm Ñaàu-ñaø muoán noùi leân ñieàu gì?

            “Soá ñôøi moät hôi thôû, bieån baïc loøng ngöôøi tham”, khi baûn thaân saép taøn Ngaøi thaáy cuoäc ñôøi ngaén nguûi nhö trong hôi thôû, thôû ra khoâng hít vaøo laø ñaõ qua ñôøi khaùc. Theá maø loøng ngöôøi thì meânh moâng, meânh moâng trong tham voïng. Ñöôïc caùi naøy muoán caùi kia, ñöôïc ñieàu kia muoán ñieàu khaùc. Nhö vöøa caát caùi nhaø xong keá muoán coù chieác xe, vöøa coù chieác xe laïi muoán coù chieác taøu... muoán maõi khoâng thoâi cho ñeán ngaøy taét thôû cuõng chöa döøng. Theá roài ngöôøi ta ñuoåi theo nhau maø taïo nghieäp, giaønh nhau veà danh veà lôïi roài töï mình chuoác khoå.

            Hai caâu ñaàu cuûa baøi keä ñaùnh thöùc maïnh meõ ñeå chuùng ta bieát raèng cuoäc ñôøi quaù ngaén nguûi, khoâng coù gì laø quan troïng, laø ñaùng keå. Nhöng loøng tham chuùng ta quaù lôùn, neân khoâng theo kòp tuoåi thoï cuûa mình. Chuùng ta muoán möôøi ñieàu, maø tuoåi thoï cho pheùp chuùng ta laøm môùi coù moät hai thì caùi cheát ñaõ ñeán roài! Baát cöù ngöôøi naøo tröôùc khi nhaém maét ñeàu toû ra chöa haøi loøng, vieäc laøm ñôøi mình chöa xong. Raát ít ngöôøi noùi mình ñaõ laøm xong vieäc. Neáu laø cha thì lo cho con lôùn khoân aên hoïc, roài coù ñoâi baïn. Lo cho con xong, laïi thaáy traùch nhieäm phaûi lo cho chaùu. Ñeán khi chaùu lôùn khoân thì mình ñaõ taùm möôi, chín möôi tuoåi roài! Ñeán chaùu coá noù bô vô ngheøo thieáu mình laïi tieáp tuïc lo nöõa, lo maõi cho ñeán ngaøy taét thôû cuõng chöa xong! Ngöôøi ôû theá gian ñeàu oâm loøng tham lôùn lao ñoù neân luoân luoân sôï cheát, cheát maø chöa roài nhöõng vieäc mình muoán laøm. Sôï cheát maø coù traùnh khoûi ñöôïc ñaâu! Theá neân chuùng ta phaûi yù thöùc roõ tuoåi thoï chuùng ta ngaén nguûi, laøm vieäc gì cuõng phaûi vöøa vôùi tuoåi thoï cuûa mình ñeå cho troøn vieäc.

            Ñeán hai caâu cuoái baøi keä:

                        Cung ma cai quaûn ngaët

                        Coõi Phaät Xuaân naøo hôn.

           Ngaøi Truùc Laâm so saùnh cho chuùng ta thaáy hai con ñöôøng. Neáu chuùng ta ñuoåi theo danh lôïi taøi saéc, roài taïo bao nhieâu nghieäp xaáu aùc thì chuùng ta seõ ñi tôùi cung ma. Cung ma cai quaûn ngaët, khoâng ñöôïc böôùc ra khoûi coång, coøn bò haønh haï tra khaûo, ñoù laø caûnh khoå ñau ñen toái. Coøn neáu trong cuoäc soáng ngaén nguûi naøy, chuùng ta bieát tu, bieát höôùng veà ñaïo, ñem heát taâm mình tieán ñeán choã giaùc ngoä thanh tònh, ñoù laø chuùng ta trôû veà coõi Phaät, töùc laø trôû veà muøa Xuaân ñeïp ñeõ khoâng gì bì kòp.

            Trong cuoäc soáng tu haønh khoâng coù gì kích ñoäng maïnh chuùng ta baèng côn voâ thöôøng xaûy ñeán. Chuùng ta ñang soáng bình an vui töôi, baát chôït coù ngöôøi huynh ñeä naøo taét thôû, luùc aáy chuùng ta tænh ngay, muoán tu gaáp, tu baèng hai ba laàn nhöõng ngaøy thöôøng. Nhöng tænh ñöôïc bao laâu? Nhieàu laém ñeán boán möôi chín ngaøy, tuïng kinh xong chuùng ta meâ trôû laïi nhö cuõ. Vì vaäy chuùng ta cöù laûng vaûng treân ñöôøng meâ, khoâng tænh giaùc, neân chuùng ta khoâng laøm ñöôïc nhöõng ñieàu laønh ñieàu toát ñeå taïo söï an laïc cho ñôøi naøy vaø ñôøi sau. Vì  theá ngaøi Truùc Laâm Ñaàu-ñaø khuyeân chuùng ta phaûi nhôù hai con ñöôøng, moät beân laø cung ma ñen toái khoå ñau bò cai quaûn ngaët, moät beân laø coõi Phaät an vui töï taïi luùc naøo cuõng laø Xuaân. Giöõa hai con ñöôøng ñoù chuùng ta phaûi choïn ñöôøng naøo ñeå ñi? Chaéc raèng taát caû quí vò hieän coù maët ôû ñaây ñaõ choïn ñöôøng roài. Chuùng ta ñeàu ñang ñi treân con ñöôøng theânh thang ñeïp ñeõ, töôi maùt vaø an laïc, con ñöôøng Xuaân, töùc con ñöôøng veà coõi Phaät. Thöû hoûi coù ai muoán trôû chaân ñi con ñöôøng khaùc hay khoâng? Chuùng ta khoâng coøn ngu daïi gì maø trôû chaân xaây maët ñi qua con ñöôøng khaùc toái taêm, môø mòt, khoå ñau. Chuùng ta ñaõ coù duyeân laønh töø ñôøi tröôùc, cho neân baây giôø môùi choïn con ñöôøng ñeïp ñeõ naøy. Mong raèng taát caû ñöøng coù nieäm thoái boà-ñeà taâm, muoán ñöùng laïi hay xaây maët trôû qua con ñöôøng khaùc. Ñoù laø lôøi nhaéc nhôû qua baøi keä cuûa ngaøi Truùc Laâm Ñaàu-ñaø. Sau ngaøi Truùc Laâm laø ngaøi Phaùp Loa, sau ngaøi Phaùp Loa laø ngaøi Huyeàn Quang. Ngaøi Huyeàn Quang coù baøi thô noùi veà Xuaân goïi laø “Xuaân nhaät töùc söï”.

                        Nhò baùt giai nhaân thích tuù trì,

                        Töû kinh hoa haï chuyeån hoaøng ly.

                        Khaû lieân voâ haïn thöông xuaân yù,

                        Taän taïi ñình chaâm baát ngöõ thì.

            Dòch :

                        Loûng tay theâu gaám, gaùi yeâu kieàu,

                        Hoa rôïp, hoaøng oanh laûnh loùt keâu.

                        Bao noãi thöông Xuaân, thöông bieát maáy,

                        Laø khi khoâng noùi, chôït döøng theâu.

                                                                         (Hueä Chi)

            Baøi thô naøy raát ñeïp veà Xuaân, nhöng laïi gaây cho moät soá hoïc giaû pheâ bình: Ngaøi Huyeàn Quang laø moät Thieàn sö, maø taâm Ngaøi coøn doài daøo tình caûm! Vì sao? Vì Ngaøi dieãn taû moät coâ gaùi möôøi saùu tuoåi ñang theâu gaám. ÔÛ ngoaøi kia laïi coù hoa nôû, chim hoaøng oanh hoùt. Thaät laø thöông khi thaáy coâ gaùi döøng tay theâu vaø im laëng khoâng noùi moät lôøi! Nhö vaäy coù phaûi laø Ngaøi thöông coâ gaùi hay khoâng? Ñaây laø moät vaán ñeà chuùng toâi neâu ra ñeå quí vò thaáy caùi hay cuûa ngöôøi xöa maø chuùng ta khoâng hieåu ñöôïc. Khi caùc Thieàn sö noùi, chuùng ta ñöøng keït ôû ngöõ ngoân hieän taïi maø phaûi thaáy caùi gì ôû ngoaøi ngöõ ngoân ñoù, thöôøng goïi laø “YÙ taïi ngoân ngoaïi” töùc laø thaáy caùi gì ngoaøi kia chôù ñöøng thaáy ôû ñaây.

            Chuùng toâi xin keå laïi moät caâu chuyeän quí vò ñaõ töøng nghe nhieàu laàn, nhöng moãi laàn keå moãi laàn coù yù vò rieâng cuûa noù. Ñoù laø caâu chuyeän “Baø giaø ñoát am”, baø giaø naøy bieát ñaïo. Coù moät Thieàn khaùch ñeán, xin baø giuùp ñôõ caát cho moät caùi am vaø uûng hoä tu haønh cho mau ñaït keát quaû. Baø raát saün saøng caát cho thaày moät caùi am vaø moãi ngaøy côm chaùo ñaày ñuû, töù söï cuùng döôøng khoâng thieáu moùn chi. Thaày tu nhö vaäy ñöôïc ba naêm. Baø giaø tin raèng söï tu haønh cuûa thaày ñöôïc keát quaû raát toát. Ñeå chieâm nghieäm ñieàu ñoù, baø beøn sai moät ñöùa chaùu gaùi khoaûng möôøi taùm tuoåi ñem chaùo cho thaày duøng, xong roài baát chôït oâm ngang hoâng thaày, lieàn hoûi: “Ngay baây giôø thì theá naøo?” Thaày ñaùp:

                        Khoâ moäc yû haøn nham,

                        Tam Xuaân voâ noaõn khí.

            Töùc laø:

                        Caây khoâ töïa nuùi laïnh,

                        Ba muøa Xuaân khoâng chuùt hôi aám.

            Caâu traû lôøi nhö vaäy thaät quaù hay, xöùng ñaùng cho chuùng ta kính laïy phaûi khoâng? Ba muøa Xuaân roài khoâng moät tí hôi aám, ñeå noùi raèng thaày ñaõ khoâ laïnh khoâng coøn coù nieäm gì vôùi traàn tuïc nöõa. Nghe coâ chaùu  gaùi veà thuaät laïi caâu chuyeän, Baø noùi: “ba naêm nay nuoâi moät oâng thaày phaøm phu”, lieàn ñuoåi thaày ñi vaø ñoát am. Neáu caâu chuyeän ngang ñaây keát thuùc seõ laøm chuùng ta baøng hoaøng, nhöng coøn moät ñoaïn keát ôû sau.

            Sau khi bò ñuoåi, oâng thaày ra ñi, nhöng vaøi naêm sau, thaày trôû laïi tìm baø giaø. Vaø cuõng nhö laàn tröôùc, thaày nhôø baø giuùp cho vieäc tu haønh. Baø cuõng hoan hæ caát laïi am vaø cuùng döôøng côm chaùo ñaày ñuû cho thaày. Sau moät thôøi gian, baø baûo coâ chaùu gaùi thöû thaày nhö laàn tröôùc. Ñem chaùo leân xong, coâ lieàn oâm ngang hoâng thaày vaø hoûi: “Ngay baây giôø thì theá naøo?” Thaày traû lôøi: “Toâi bieát, coâ bieát, ñöøng cho baø giaø aáy bieát!” Nhö vaäy laø sao? Ngay ñaây oâng thaày coøn cao thöôïng nhö khi xöa khoâng? Môùi nghe qua töôûng raèng thaày coù tình yù gì neân môùi baûo: Toâi vaø coâ bieát thoâi, ñöøng cho baø giaø bieát baø ngaên trôû. Nhöng khoâng ngôø khi coâ gaùi veà thuaät laïi cho baø nghe, baø noùi: “AØ nhö vaäy môùi xöùng ñaùng laø ngöôøi maø ta cuùng döôøng.”

            Nghe qua caâu chuyeän chuùng ta thaáy baø giaø hieåu ñaïo ñeán möùc naøo! Ñieàu maø theá gian töôûng laø coù tình yù xaáu xa, trong ñaïo laïi laø cao sieâu.Vì sao? Neáu nhìn vôùi maét traàn tuïc thì seõ pheâ bình thaày: “OÂng thaày chaéc heát muoán tu roài neân môùi thoát ra caâu noùi raát phaøm tuïc. Coøn ngaøy xöa oâng tu raát hay, oâng khoâ laïnh heát roài. Baây giôø oâng giaáu baø giaø khoâng cho bieát, chæ ñeå hai ngöôøi bieát thoâi.”

            Kyø thaät caâu chuyeän naøy ñöa ra cho chuùng ta moät kinh nghieäm. Baø giaø ñoù trong nhaø Thieàn goïi laø baäc thöôïng thuû, chôù khoâng phaûi thöôøng. Vì theá khi nghe thaày noùi: taâm oâng khoâ laïnh, khoâng coøn moät chuùt hôi aám, töùc laø dieãn taû taâm oâng ñaõ chìm laëng  khoâng coøn moät tí tình gì ñoái vôùi moïi ngöôøi, baø giaø bieát oâng ñang chìm trong bieån ñoäc, neân ñuoåi ñi vaø ñoát am ñeå caûnh giaùc oâng. Tuy oâng tu raát hay nhöng oâng chìm trong choã khoâ laïnh, nhaø Thieàn goïi laø chìm trong bieån voâ sanh. Khi bò ñuoåi ñi oâng söïc thöùc tænh bieát choã loãi cuûa mình, bieát choã keït cuûa mình. Ngay ñoù oâng vöôn leân vaø nhaûy khoûi. Roài oâng trôû veà ñeå thöû thaùch laïi baø giaø. OÂng yeâu caàu ñöôïc ôû vaø ñöôïc nuoâi nhö tröôùc. Ñeán khi ngöôøi con gaùi oâm ngang löng oâng laàn nöõa, oâng noùi: “Toâi bieát, coâ bieát, ñöøng cho baø aáy bieát.” Töùc laø hieän giaùc haèng giaùc maø khoâng coù nieäm quaù khöù vò lai. Ñoù môùi laø con ngöôøi chaân thaät, con ngöôøi thaät söï tieán ñeán giaùc ngoä. Theá neân baø giaø môùi khen ñoù laø ngöôøi xöùng ñaùng ñeå baø cuùng döôøng. “Khoâng cho baø bieát” vì baø laø ngöôøi ngoaïi cuoäc khoâng coù hieän höõu hieän thôøi. Neáu ñôïi maùch cho baø bieát  laø ôû moät thôøi gian khaùc, thaønh vò lai maát roài. Coøn coù nieäm quaù khöù vò lai laø laøm maát caùi thöôøng giaùc cuûa mình. Haèng giaùc hieän giaùc ñoù laø choã maø oâng haèng soáng. Neáu khoâng bieát choã soáng aáy, vôùi yù phaøm tuïc chuùng ta seõ pheâ bình oâng thaày.

            Sau ñaây laø caâu chuyeän cuûa ngaøi Vieân Ngoä ngoä ñaïo nôi thaày laø Nguõ toå Phaùp Dieãn. Moät hoâm coù quan Ñeà Hình ñeán thaêm Nguõ toå, Nguõ toå hoûi: Ñeà Hình luùc coøn treû coù ñoïc thô Tieåu Dieãm khoâng? Coù hai caâu thô raát gaàn trong ñaây:

                        Taàn hoâ Tieåu Ngoïc nguyeân voâ söï,

                        Chæ taïi ñaøng lang nhaän ñaéc thanh.

            Dòch:

                        Vöøa keâu Tieåu Ngoïc nguyeân khoâng vieäc,

                        Chæ coát anh chaøng nhaän ñöôïc thanh.

            Hai caâu thô naøy coâ ñoïng moät caâu chuyeän tình theá gian nhö sau: Coù moät naøng tieåu thô coù tình yù vôùi moät chaøng thanh nieân ôû gaàn beân nhaø. Moät hoâm vaøo chieàu toái, chaøng thanh nieân laân la ñeán nhaø coâ thieáu nöõ yù muoán tìm phoøng cuûa naøng maø chöa bieát choã naøo. Coâ thieáu nöõ nhìn thaáy anh chaøng ñang nuùp ngoaøi raøo, coâ khoâng bieát laøm sao ñeå chaøng nhìn thaáy bieát phoøng cuûa coâ, coâ lieàn keâu: “Tieåu Ngoïc ñem bình traø laïi phoøng naøy cho coâ.” Phoøng naøy töùc laø phoøng cuûa coâ ñang ñöùng tröôùc cöûa. Töùc thì anh chaøng ngoaøi kia nhìn thaáy bieát phoøng ñoù laø cuûa coâ roài. Nhö vaäy khi keâu Tieåu Ngoïc, thaät ra khoâng coù vieäc gì quan troïng neân noùi laø: nguyeân khoâng vieäc. Tieáng keâu ñoù coát ñeå cho ai nghe? “chæ coát anh chaøng nhaän ñöôïc thanh.” Tieáng keâu ñoù khoâng nhaém ngöôøi thò nöõ, maø nhaém vaøo anh chaøng ngoaøi kia. Tuy keâu ôû ñaây maø yù ôû ngoaøi kia. Khi nghe caâu thô roài, ngaøi Vieân Ngoä lieàn ngoä. Ñaây laø ngoä trong tình töï, hay ngoä caùi gì? Nhö vaäy chuùng ta thaáy tinh thaàn Thieàn toâng khoâng phaûi taïi lôøi noùi ôû ñaây, maø phaûi thaáy ôû beân kia. Ñoù môùi goïi laø thaáy ñöôïc lyù Thieàn.

             Sau khi ngoä ñaïo, ngaøi Vieân Ngoä trình leân thaày baøi thô, maø hai caâu cuoái lôøi leõ raát laø phaøm tuïc:

                        Thieáu nieân nhaát ñoaïn phong löu söï,

                        Chæ höùa giai nhaân ñoäc töï tri.

            Dòch nghóa:

                        Nguôøi thieáu nieân chæ coù moät vieäc phong löu,

                        Laø mong ñöôïc giai nhaân (coâ gaùi ñeïp) rieâng bieát mình thoâi.

            Hai caâu thô môùi nghe raát laø tình töù, nhöng khi ñöôïc trình leân thì ngaøi Phaùp Dieãn nhaän ñoù laø thaáy ñaïo. Theá neân ngoân ngöõ trong nhaø Thieàn neáu hieåu theo theá tuïc thì sai laàm, leäch yù.

            Trôû laïi baøi thô cuûa ngaøi Huyeàn Quang, lôøi dòch raát roõ raøng:

                        Loûng tay theâu gaám, gaùi yeâu kieàu,

                        Hoa rôïp, hoaøng oanh laûnh loùt keâu.

                        Bao noãi  thöông Xuaân, thöông bieát maáy,

                        Laø khi khoâng noùi, chôït döøng theâu.

                                                           (Hueä Chi)

            Qua baøi thô, chuùng ta cöù nghó raèng Ngaøi toû veû quyeán luyeán coâ gaùi ñang theâu, coâ gaùi thaáy deã thöông, thöông laém! Nhöng khoâng ngôø duøng chöõ thöông laém, laø thöông khi naøo? Laø khi khoâng noùi, khi döøng theâu. Chính luùc aáy Ngaøi thöông laém. Vì sao? Toâi laïi daãn moät caâu chuyeän khaùc, roài  seõ giaûi thích lyù do vì sao.

            Moät vò ni ñôøi Lyù, Ni Dieäu Nhaân khi saép tòch ñeå laïi nhöõng caâu thô nhaéc nhôû ñoà ñeä, coù hai caâu nhö sau:

                        Thieàn Phaät baát caàu

                        Uoång khaåu voâ ngoân.

            Dòch :

                        Thieàn Phaät  chaúng caàu

                        Uoång lôøi khoâng noùi.

            Ñeán choã khoâng caàu Thieàn, khoâng caàu Phaät, töùc laø ñeán choã vieân maõn toät cuøng thì khoâng coøn lôøi gì ñeå noùi. Ñeán choã ñoù vöøa môû mieäng laø sai, laø laïc veà ñoái ñaõi roài. Theá neân ngaøi Huyeàn Quang noùi thöông, thöông laém laø thöông choã khoâng noùi, töùc laø choã ñaõ vieân maõn toät cuøng.

            Theâm moät Thieàn sö khaùc, cuõng ñôøi Lyù, Thieàn sö Tònh Giôùi. Khi caûm höùng veà muøa thu, Ngaøi coù laøm maáy caâu thô:

                        Thu lai löông khí saûng hung khaâm,

                        Baùt ñaáu taøi cao ñoái nguyeät ngaâm.

                        Kham tieáu thieàn gia si ñoän khaùch,

                        Vi haø töông ngöõ dó truyeàn taâm.

            Dòch:

                        Thu veà maùt meû thích trong loøng,

                        Taùm ñaáu taøi cao haùt thong dong.

                        Cöûa thieàn nhöõng theïn ngöôøi si ñoän,

                        Bieát laáy caâu gì ñeå truyeàn taâm.

            Muøa thu trôû veà, khí trôøi maùt meû, thích thuù trong loøng. Nhöõng nhaø thô gioûi taùm ñaáu taøi cao lieàn coù nhöõng caâu thô ca ngôïi caùi ñeïp cuûa traêng thu vaø khí trôøi maùt meû cuûa muøa thu. Nhöng ñaùng töùc cöôøi cho oâng khaùch si ñoän trong nhaø thieàn ñaõ coù caùi gì traøn ñaày trong loøng, vui töôi, thích thuù, oâng muoán ñem caùi an laïc ñoù ra ñeå dieãn taû vaø chæ daïy cho ngöôøi sau, song khoâng bieát laøm sao vì môû mieäng laø sai, môû mieäng laø maát roài. Neân noùi: Vi haø töông ngöõ dó truyeàn taâm: khoâng bieát ñem lôøi gì ñeå truyeàn cho moïi ngöôøi caùi taâm an laønh töï taïi cuûa chính mình. Nhö vaäy ñeå noùi raèng choã chaân thaät baát sanh baát dieät luoân luoân laø thanh tònh laø an laïc, choã aáy khoâng coù lôøi ñeå dieãn taû, thì laøm sao môû mieäng, laøm sao noùi? Theá neân ngaøi Huyeàn Quang noùi laø: thöông, thöông laém, töùc laø choã khoâng coù lôøi.

            Taïi sao laïi döøng theâu? Trong nhaø thieàn, khi ñeán choã chaân thaät cöùu kính, thöôøng noùi laø: ngoân ngöõ ñaïo ñoaïn, taâm haønh xöù dieät, töùc laø baët ñöôøng ngoân ngöõ, khoâng coù lôøi ñeå dieãn taû vaø döùt choã taâm haønh töùc laø döùt caùi taâm ñang tìm kieám, ñang ñuoåi theo saùu traàn. Döùt choã taâm haønh töùc laø döøng theâu chôù gì? Döøng ñöôïc taâm ñoù môùi laø choã thöông, thöông laém.

            Trong kinh thöôøng giaûng nghóa hai chöõ Nieát-baøn, Nieát-baøn tieáng Phaïn laø Nirvaâna, vaø tieáng Pali laø Nibbaøna. Chöõ Nib laø khoâng. Bana laø theâu deät. Khoâng theâu deät töùc laø khoâng taïo nghieäp, khoâng ñan keát, khoâng bò loâi cuoán vaøo voøng luaân hoài. Vì theá Nieát-baøn cuõng goïi laø Voâ sanh, töùc laø khoâng coøn ñan deät voøng luaân hoài nöõa. Choã coâ thieáu nöõ khoâng noùi, döøng theâu, quaû laø Nieát-baøn, ñaây laø choã ngaøi Huyeàn Quang thích nhaát, neân Ngaøi dieãn taû baèng caûnh Xuaân töôi ñeïp.

            Ñeán ñaây chuùng toâi môùi noùi yù nghóa cuûa toaøn baøi thô. Ñaàu tieân laø coâ thieáu nöõ yeâu kieàu ñang theâu gaám, coâ gaùi raát ñeïp, gaám coâ theâu cuõng ñeïp. Ngoaøi trôøi hoa nôû roä, chim hoaøng oanh hoùt laûnh loùt, taát caû caùi ñeïp hôïp laïi laø töôïng tröng cho muøa Xuaân. Muøa Xuaân ñeïp vôùi ngöôøi theá gian traàn tuïc, nhöng ñoái vôùi ngöôøi tu thì theá naøo? Coâ gaùi ñeïp nhöng cöù theâu, theâu maõi, thì ñoù laø caùi ñeïp cuûa luaân hoài sanh töû, chöa ñaùng cho chuùng ta quan taâm. Caàn phaûi coù caùi ñeïp khi khoâng noùi vaø luùc döøng theâu, ñoù môùi thaät laø caùi ñeïp cuûa ngöôøi tu muoán tìm muoán ñöôïc. Theá neân hai caâu choùt ngaøi Huyeàn Quang noùi raèng:

                        Bao noãi thöông Xuaân, thöông bieát maáy,

            Laø khi khoâng noùi, chôït döøng theâu.

            Khoâng coøn moät lôøi, khoâng coøn ñan deät, chính ñoù laø choã öôùc mô mong moûi cuûa ngöôøi tu. Theá maø coù nhieàu ngöôøi laïi hieåu theo caùi ñeïp cuûa theá tuïc: Coâ gaùi ñeïp ñang theâu gaám, beân ngoaøi coù hoa nôû chim hoùt..., roài cho ngaøi Huyeàn Quang laø tình caûm doài daøo. Thaät ra Ngaøi laø moät nhaø thô laïi laø moät Thieàn sö, neân Ngaøi dieãn taû quaù kheùo leùo khieán cho ngöôøi hieåu laàm. Chuùng ta laø con chaùu trong nhaø Thieàn phaûi hieåu cho roõ, thaáy cho ñuùng choã naøy, keûo pheâ bình theo quan nieäm theá gian seõ bò thieân haï cheâ cöôøi: OÂng cha mình quaù hay maø con chaùu thì  quaù doát.

            Vaäy troïng taâm cuûa ngöôøi tu laø phaûi laøm sao ñaït ñeán choã cöùu kính Nieát-baøn. Chuùng ta quyeát ñònh phaûi ñaït ñöôïc muïc ñích ñoù, moät muïc ñích raát ñeïp, ñeïp voâ cuøng. Vaø caùc Thieàn sö Vieät Nam qua caùc baøi thô ñaõ dieãn taû söï tu haønh toaøn laø ñeïp, ñeïp nhö muøa Xuaân!

            Ñeå keát thuùc lôøi nhaéc nhôû hoâm nay, chuùng toâi nghó raèng taát caû ngöôøi tu chuùng ta ñeàu ñuû phuùc duyeân neân môùi sôùm thöùc tænh choïn ñöôïc con ñöôøng ñeïp ñeõ an laønh. Töø ñaây veà sau chuùng ta phaûi coá gaéng noã löïc ñi cho ñeán ñích, ñaït cho ñeán choã cuoái cuøng. Khoâng coù lyù do gì mình ñaõ choïn ñöôïc con ñöôøng toát ñeïp roài laïi lo chuyeän baâng quô khoâng ñaùng ñeå phí heát thôøi giôø. Ñeán ngaøy cuoái cuøng neáu khoâng ñaït ñöôïc muïc ñích thì raát laø ñaùng tieác. Cuõng nhö ngöôøi ñang ñi treân con ñöôøng daãn ñeán moät Kinh ñoâ quan troïng ñeïp ñeõ haèng mô öôùc, Kinh ñoâ khaúng ñònh ôû ñaàu ñöôøng, ngöôøi aáy laïi döøng böôùc beân ñöôøng, lo baét böôùm haùi hoa, roài nguû nghæ döôùi boùng maùt caây cao qua ngaøy qua thaùng, queân caû muïc ñích mình nhaém tôùi. Cho ñeán moät ngaøy naøo ngaõ beänh khoâng ñi ñöôïc nöõa, khi aáy coù hoái tieác cuõng ñaõ muoän roài. Cöùu kính laø phaûi ñeán Kinh ñoâ mình ñaõ choïn, ñoù chính laø nôi mình an thaân laäp maïng. Baét böôùm haùi hoa naøo coù lôïi ích gì, chæ uoång phí thì giôø, laïi khoâng ñaït ñöôïc baûn nguyeän cuûa mình. Vaø nhöõng baäc thöùc giaû seõ cheâ cöôøi mình khoâng coù yù chí, khoâng coù nhaän ñònh chaân chaùnh, con ñöôøng ñaõ choïn quaù hay maø haønh ñoäng laïi quaù dôû, ñoù laø ñieàu thaät ñaùng traùch.

            Hoâm nay quí vò ñeán ñaây chuùc möøng naêm môùi, chuùng toâi khoâng coù gì hôn laø nhaéc nhôû quí vò nhôù raèng con ñöôøng mình ñaõ choïn laø con ñöôøng raát toát ñeïp, raát an laïc. Chuùng ta haõy noã löïc tieán treân con ñöôøng ñoù, laøm sao moät ñôøi naøy neáu chuùng ta chöa ñeán taän ñích, ít ra chuùng ta cuõng ñi ñöôïc nöûa phaàn hoaëc hai phaàn ñöôøng. Roài qua moät ñeâm nguû chuùng ta laïi tieáp tuïc ñi nöõa, chôù khoâng chaàn chôø ñeå maát heát thì giôø, roài phaûi chòu ñau khoå nhö bao nhieâu ngöôøi khoâng coù ñuû phuùc duyeân nhö chuùng ta.

            Chuùng toâi mong raèng sang naêm môùi naøy, taát caû Taêng Ni cuõng nhö toaøn theå Phaät töû, ñoàng naém tay nhau tieán maõi, ñöøng luøi ñöøng nghæ, tieán maõi treân con ñöôøng roäng lôùn töôi ñeïp an laønh cho ñeán ngaøy ñaït ñöôïc  muïc ñích môùi thoâi .

]

THIEÀN TOÂNG VIEÄT NAM