NEÁP THIEÀN

H.T THÍCH NHAÄT QUANG

TU QUA TINH THAÀN TÖØ BI CUÛA ÑAÏO PHAÄT

Hoâm nay laø ngaøy raèm thaùng möôøi, trong moät naêm coù ba ngaøy raèm lôùn. Raèm thaùng gieâng goïi laø Thöôïng ngöôn. Raèm thaùng baûy goïi laø Trung ngöôn, cuõng goïi laø ngaøy baùo hieáu phuï maãu. Raèm thaùng möôøi goïi laø Haï ngöôn.

Töø xöa oâng baø mình ñaõ coù quan nieäm “Tam ngöôn Töù quí”, töùc moät naêm coù ba ngöôn vaø boán muøa. Nghóa laø muøa naøo cuõng coù nhöõng leã tieát, ai coù taâm laønh thì nhaân nhöõng leã tieát naøy maø phaùt trieån taâm laønh aáy laøm caùc vieäc phöôùc.

Thoâng thöôøng, vaøo ngaøy raèm Thöôïng ngöôn, Phaät töû Vieät Nam hay ñi chuøa, cuùng Thaäp töï, laøm caùc vieäc phuùc thieän… Ñaëc bieät vaøo nhöõng ngaøy raèm naøy, chaúng nhöõng caùc vò lôùn tuoåi ñaõ hieåu ñaïo, maø caùc em nhoû chöa bieát gì, nhöng nghe oâng baø cha meï phaùt taâm laøm laønh, ñi chuøa v.v... caùc em cuõng phaùt taâm theo. Coù maáy em Phaät töû beù xíu, moãi ngaøy ñöôïc laõnh tieàn ñeå aên baùnh ñi hoïc, nhöng caùc em ñaõ bieát ñeå daønh ñeå laøm vieäc phuùc thieän. Nhö moãi ngaøy meï cho ba ñoàng, caùc em chæ aên chöøng hôn moät ñoàng, coøn hôn moät ñoàng thì boû oáng hay coøn goïi laø nuoâi heo. Laâu laâu, caùc em laáy tieàn trong con heo aáy ra, cuøng vôùi cha meï hoaëc anh chò trong gia ñình laøm vieäc phuùc thieän, hoaëc cuùng döôøng Tam baûo. Noùi chung veà tinh thaàn tu haønh, ngöôøi Phaät töû Vieät Nam ñaõ coù truyeàn thoáng nhö vaäy.

Chuû tröông cuûa ñaïo Phaät, khi muoán taïo döïng moät xaõ hoäi toát ñeïp, tröôùc nhaát moãi con ngöôøi trong xaõ hoäi ñoù phaûi toát ñeïp. Chuùng ta khoâng theå ngoài ca ngôïi xaõ hoäi phaûi toát ñeïp theá naøy theá kia, maø boû queân vieäc giaùo duïc con ngöôøi. Bôûi vì con ngöôøi laø nhaân toá ñeå thöïc hieän moät xaõ hoäi toát ñeïp. Cho neân ñaïo Phaät lo gaày döïng nhöõng ñôn vò goác naøy.

Ví duï muoán coù ñöôïc moät giaùo hoäi Phaät giaùo toát, ích ñôøi lôïi ñaïo thì phaûi coù ñöôïc nhöõng vò tu só vaø caùc Phaät töû toát. Haøng xuaát gia phaûi laø nhöõng ngöôøi thaät tu, thaät hoïc, coù ñaïo ñöùc. Nhö theá môùi ñuû söùc gaày döïng ñöôïc moät neàn taûng, moät toå chöùc Phaät giaùo toát.

Toùm laïi, Phaät töû muoán gia ñình coù neà neáp, coù gia giaùo thì baäc cha meï phaûi laø nhöõng ngöôøi toát, coù kieán thöùc, coù kinh nghieäm, coù ñaïo ñöùc thì môùi saép xeáp, toå chöùc, daïy doã con em mình theo höôùng nhö vaäy ñöôïc. Truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Phaät töû Vieät Nam ñaõ laøm ñöôïc vieäc naøy. Chuùng ta coá gaéng phaùt huy theâm, ngaøy caøng toát hôn. Nhö vaäy laø goùp phaàn tích cöïc trong vieäc gaày döïng moät xaõ hoäi toát ñeïp.

Treân tinh thaàn ñoù, toâi seõ noùi veà vaán ñeà yeâu thöông cuûa ngöôøi con Phaät. Chuùng ta caàn phaûi phaân bieät roõ raøng theá naøo laø tình thöông chaân thaät, theá naøo laø aùi nhieãm cuûa theá gian. Nghóa laø, chuùng ta phaûi bieän bieät ñöôïc giöõa töø bi vaø aùi nhieãm.

Trong nhaø Phaät hay noùi töø bi. Vaäy töø bi laø gì ? Töø laø ban vui, Bi laø cöùu khoå. Cöùu khoå vaø saün saøng ban vui cho taát caû, ñoù laø töø bi. Cho neân töø bi trong ñaïo Phaät laø moät loaïi tình thöông hoaøn toaøn vò tha. Vò tha töùc laø vì ngöôøi khaùc, khoâng phaûi vì mình. Nhö vaäy, duø chæ vôùi moät nieäm nhoû maø bieát höôùng veà taát caû, khoâng nghó rieâng mình hoaëc gia ñình mình, thì yù nghó cho ñeán vieäc laøm naøy ñuùng vôùi tinh thaàn vò tha.

Chuùng ta luoân ôû trong ba traïng thaùi nghó, noùi, laøm. Ba ñieàu naøy luùc naøo cuõng hieän thöïc. Laøm sao chuùng ta höôùng ñöôïc nhöõng suy nghó cuûa mình côûi môû vò tha thì vieäc laøm vaø lôøi noùi cuõng theo ñoù maø vò tha. Ñöôïc vaäy laø chuùng ta ñaõ baét ñaàu môû cöûa töø bi. Môû ñöôïc cöûa töø bi töùc laø môû ñöôïc cöûa Phaät. Môû ñöôïc cöûa Phaät, mình seõ ñi con ñöôøng cuûa Phaät. Môû cöûa toäi loãi thì nhaát ñònh chuùng ta seõ ñi vaøo con ñöôøng toäi loãi.

Toâi nhaéc laïi tình thöông trong ñaïo giaùo laø hoaøn toaøn vò tha. Quí vò vaãn soáng trong gia ñình, laøm troøn traùch nhieäm ñoái vôùi gia ñình, xaõ hoäi, ñaát nöôùc maø taâm luoân roäng môû, ñoù laø vò tha. Khoâng ích kyû, khoâng rieâng tö, khoâng chieám höõu, thì caøng yeâu thöông caøng vui, chôù khoâng phaûi raøng buoäc khoå luïy. Bôûi vì vò tha laø ñem laïi söï an vui, laøm vôi ñi noãi khoå ñau cho taát caû moïi ngöôøi.

Ñaây laø giai ñoaïn thöù nhaát maø ngöôøi Phaät töû chuùng ta phaûi löu yù. Töø bi laø neàn taûng cuûa ñaïo Phaät, khoâng coù tình thöông vò tha trieät ñeå naøy, thì khoâng coù söï hy sinh baûn thaân ñeå ñem laïi haïnh phuùc cho nhaân loaïi. Tha thöù, buoâng heát vaø luoân luoân “cöûa loøng roäng môû” laø thöïc hieän chaân tinh thaàn aáy.

Töø bi khoâng gioáng nhö tình yeâu vò kyû thoâng thöôøng, baét ngöôøi ta leä thuoäc vaøo mình. Trong nhaø Phaät goïi tình thöông aáy laø “Töø bi voâ ñieàu kieän”. Voâ ñieàu kieän laø khoâng ñoøi hoûi baát cöù ñieàu gì. Chuùng ta khoâng chæ thöông ngöôøi ñem laïi söï lôïi laïc cho mình, maø vôùi baát kyø ai duø ñoù laø ngöôøi nghòch vôùi mình, mình cuõng thöông. Neáu coù giuùp ñôõ ngöôøi thì khoâng mong ngöôøi ñeàn ñaùp laïi, khoâng traùch cöù khi ngöôøi phuï aân. Nghóa laø thöông ngöôøi maø khoâng buoäc ngöôøi phaûi thöông laïi. Coù theá loøng mình môùi thanh thaûn an vui. Ñoù laø töø bi voâ ñieàu kieän.

Tình thöông aùi nhieãm thì ngöôïc laïi vôùi töø bi. Vôùi tình thöông naøy, moät khi mình thöông ai roài thì mình muoán ngöôøi ñoù phaûi leä thuoäc vaøo mình. Vôùi taâm thöông nhö vaäy thì caøng thöông caøng bò troùi buoäc, caøng phieàn naõo. Neáu böôùc ra ñöôøng thaáy ai mình cuõng thöông kieåu ñoù heát thì cheát! Luùc ñoù heát ñi ñaâu ñöôïc, choân cöùng, cheát ñöùng moät choã. Trong ñaïo Phaät khoâng chuû tröông nhö vaäy, caøng thöông thì caøng môû ra, khoâng baét ngöôøi ta phaûi leä thuoäc vaøo mình.

Noùi theá quí vò seõ baûo, nhaát ñònh khoâng theå laøm ñöôïc ñieàu naøy! Thöa chuùng ta laøm ñöôïc chöù khoâng phaûi khoâng, nhöng vôùi ñieàu kieän khi naøo chuùng ta tænh, chòu môû loøng mình vaø queân thaân ñi. Muoán theá, chuùng ta phaûi hieåu Phaät phaùp. Hieåu ñöôïc Phaät phaùp roài môùi ñeán vôùi Phaät, ñoù laø ngöôøi coù tueä giaûi. Coù tueä giaûi thì seõ coù töø bi. Neáu khoâng hieåu maø ñeán vôùi Phaät baèng caùch caàu cuùng, ñoù chæ laø vò kyû, laø meâ tín. Ñeán vôùi Phaät nhö theá deã thoái lui hoaëc coù khi huûy baùng Phaät neáu gaëp ñieàu traùi yù. Do hieåu maø ñeán thì nhaát ñònh khoâng bò lay chuyeån.

Hieåu bieát roài thì phaûi tu trì, thöïc haønh ñieàu mình ñaõ hieåu. Chuùng ta phaûi ñaøo xôùi, phaûi trieån khai, phaûi suy tö theá naøo ñeå coù theå aùp duïng ñöôïc lôøi Phaät daïy trong luùc chuùng ta coøn tænh, coøn ñaày ñuû söï saùng suoát. Ñöøng ñeå ñeán luùc thaân theå luïn taøn, thì vieäc tu khoù laém. Neáu chuùng ta khoâng coù trí tueä, khoâng hieåu ñuùng lôøi Phaät daïy thì nhaát ñònh chuùng ta khoâng theå aùp duïng ñöôïc Phaät phaùp vaøo ñôøi soáng cuûa mình, khoâng theå thöông ñöôïc ai khaùc ngoaøi mình caû.

Ví duï quí vò laø moät Phaät töû, ñi chuøa, nghe giaûng, ñoïc kinh saùch; nhöng con em trong nhaø laïi khoâng tin Phaät, khoâng hieåu phaùp. Theá thì ñoái vôùi tröôøng hôïp naøy, quyù vò xöû söï theá naøo? Mình daïy noù baèng caùch “Tao ñang tuïng kinh nghe! Ñöøng ñuïng ñeán”, nhö vaäy coù ñöôïc khoâng? Thöa quí vò, daïy tu nhö vaäy laø hoûng roài. Laøm sao cho noù thaáy nhôø söï tu taäp maø mình ngaøy caøng nhu hoøa, ñoä löôïng, noù môùi noi theo. Chöù caøng tu caøng khoù thì ngöôøi thaân coøn khoâng giaùo hoùa noåi, huoáng laø giaùo hoùa ai. Tu nhö vaäy voâ tình laøm cho con chaùu sôï Phaät phaùp, loãi ñoù thuoäc veà chuùng ta.

Phaät giaùo coøn hay khoâng, coù ñöôïc löu truyeàn maõi veà sau hay khoâng laø do ngöôøi con Phaät coù tu, coù hoïc chaân thaät khoâng. Tu hoïc ôû ñaây khoâng daønh rieâng cho ai. Treû tu cuõng ñöôïc, giaø tu cuõng ñöôïc, ngheøo tu cuõng ñöôïc, giaøu tu cuõng ñöôïc… haïng ngöôøi naøo tu cuõng ñöôïc. Laïi, vieäc tu Phaät khoâng phaûi aên chay, khoå haïnh nhieàu môùi thaønh Phaät, maø phaûi hieåu Phaät, laøm ñuùng lôøi Phaät daïy, môùi thaønh Phaät ñöôïc. Duø cho haïng ngöôøi naøo nhöng khoâng chòu hieåu Phaät, khoâng aùp duïng ñuùng lôøi Phaät thì nhaát ñònh tu khoâng tôùi ñaâu.

Ngöôøi tu Phaät, loøng phaûi roãng rang. Loøng roãng rang thì môùi saùng suoát, saùng suoát neân môùi coù ñöôïc tình thöông roäng lôùn. Chæ khi naøo môû roäng loøng, soáng ñöôïc vôùi taát caû, thì mình môùi thaáy nheï nhaøng. Nhö gia ñình toâng moân cuûa Hoøa thöôïng maáy traêm ngöôøi maø vaãn vui veû soáng tu vôùi nhau. Dó nhieân laø phaûi coù qui cheá cuûa vieän, nhöng neáu trong loøng cuûa moãi ngöôøi ñeàu coá chaáp, ñeàu coù nhöõng goùc caïnh thì khoâng theå naøo hoøa hôïp, khoâng theå naøo soáng chung vôùi nhau ñöôïc. Soáng theo kieåu “thaáy maët laø thaáy gheùt” thì laøm sao aên chung hoïc chung ñöôïc. Phaûi töông kính, quí meán nhau môùi coù theå chung soáng tu taäp vôùi nhau ñöôïc. Cho neân chæ khi chuùng ta khoâng ñaët baát cöù vaán ñeà gì, thì loøng môùi roãng rang, môùi an laïc.

Ngöôïc laïi mình oâm aáp tình thöông ích kyû thì seõ maát taát caû. Ví nhö trong moät gia ñình coù ba boán ngöôøi con. Cha meï lo laéng cho aên hoïc, ñoã ñaït, roài lôùn leân chuùng laäp gia ñình. Thaèng hai ra rieâng, thaèng ba cuõng vaäy, con uùt theo choàng. Cuoái cuøng chæ coøn hai oâng baø giaø ôû nhaø ñìu hiu. Coù gì vui ñaâu!

Cho neân töø bi laø ñöùng treân trí maø noùi. Baèng caùi nhìn trí tueä thaáy ngöôøi ñau xoùt, ta ra tay teá ñoä, khoâng nghó thaân sô. Taám loøng luùc naøo cuõng bình thaûn chan raûi taát caû. Ñieàu naøy raát khoù laøm, chöù khoâng phaûi deã. Nhöng chuùng ta muoán tu, muoán ñöôïc thaêng tieán thì phaûi coá gaéng.

Quí vò nghó nhö ngöôøi bieát loäi thaáy coù naêm baûy keû ñang laën huïp döôùi soâng, saép cheát chìm. Luùc ñoù ngöôøi bieát loäi ñöùng nhìn vaø nhuû thaàm “Ngöôøi naøo gaàn nhaø mình, mình cöùu tröôùc. Ngöôøi naøo xa laï, thaây keä”. Nghe theá, chuùng ta caûm thaáy theá naøo? Cho neân tinh thaàn töø bi cuûa ñaïo Phaät khoâng cho pheùp chuùng ta suy nghó hay laøm nhöõng vieäc nhö theá. Ñoái vôùi taát caû moïi ngöôøi, duø baø con hay xa laï heã gaëp naïn nhö caûnh ñang cheát chìm, thì ta ñeàu phaûi cöùu heát.

Noùi tôùi ñaây, toâi nhôù moät caâu chuyeän luùc toâi khoaûng möôøi moät möôøi hai tuoåi. Hoài ñoù ôû gaàn chuøa coù moät doøng suoái. Doøng suoái naøy khoâng lôùn laém, nhöng ñuû laøm chìm ngöôøi khi muøa nöôùc luõ. Moät chieàu, ba boán huynh ñeä chuùng toâi ñi voøng voøng treân bôø suoái, thì thaáy naêm ba ngöôøi trong ñoù coù moät coâ gaùi khoaûng möôøi chín hai möôi tuoåi. Hoï muoán qua suoái nhöng nöôùc chaûy xieát khoâng sao qua ñöôïc. Nöôùc luõ ôû treân ñang ñoå xuoáng, caàu khæ cuõng khoâng coøn. Nhöng hình nhö hoï coù chuyeän gaáp, muoán qua cho baèng ñöôïc. Ñeán khi maët trôøi taét boùng hoï vaãn coøn ñoù. Caùi khoù laø hoï khoâng bieát loäi maø coøn coù theâm moät phuï nöõ nöõa. Theá laø huynh ñeä chuùng toâi quyeát ñöa hoï qua suoái.

Tröôùc tieân, chuùng toâi ñöa caùnh ñaøn oâng qua tröôùc. Anh lôùn nhaát trong boïn toâi thì ñöùng choã saâu nhaát, ñöùa nhoû thì ñöùng ôû choã caïn. Coøn côõ nhö toâi laøm gì, quí vò bieát khoâng? Toâi chæ ñöùng ôû gaàn bôø maø ñaåy. Anh naøo bieát loäi thì loäi dìu hoï qua, anh naøo khoâng bieát loäi thì ñöùng moät choã ñaåy. Khi hoï huït chaân, tuïi toâi ñaåy nhanh qua maáy anh lôùn. Maáy anh lôùn laïi tieáp tuïc ñaåy hoaëc ñöa hoï qua bôø beân kia. Chæ moät caùch duy nhaát ñoù thoâi. Nghó laïi boïn toâi cuõng thoâng minh laï!

Caùnh ñaøn oâng qua an toaøn, chæ uoáng nöôùc moät chuùt. Nhöng tôùi coâ gaùi môùi khoù ñaây. Löïc löôïng tuy theâm ñöôïc maáy ngöôøi ñaøn oâng ñaõ qua roài, nhöng chaúng ai ñaåy ñöôïc coâ gaùi. Coâ cöù göôïng laïi, thaønh ra mình ñaåy chaúng tôùi ñaâu. Vì theá coâ bò huït chaân chìm xuoáng. May nhôø luùc ñoù coù moät anh laën gioûi, neân ñaõ laën xuoáng ñöa coâ leân. Roài moät anh loâi maïnh coâ vaøo bôø. Caû ñaùm laën huïp, uoáng nöôùc ñaày caû buïng môùi ñöa ñöôïc coâ gaùi sang con suoái.

Khi qua ñöôïc roài, hoï caùm ôn ríu rít. Caû hai beân chaúng ai bieát ai, nhöng luùc ñoù caû hai ñaøng ñeàu raát vui. Chuùng toâi thì nghó baûn thaân mình khoâng bieát loäi, cuõng khoâng quen maáy ngöôøi ñoù. Vaäy maø mình daùm ñöa hoï qua suoái. Nhöõng ngöôøi ñoù cuõng gan daï, chaáp nhaän ñeå cho mình ñöa qua suoái, duø thaáy maáy oâng ñaïo coøn nhoû xíu. Toâi nhaän ra ñöôïc moät kinh nghieäm trong vieäc laøm naøy laø nhôø chuùng toâi khoâng suy nghó nhieàu. Caùi gan daï do khoâng suy ño tính toaùn, thaáy ngöôøi ta muoán qua thì mình ñöa qua, vaäy thoâi.

Töø ñoù, toâi suy nghó vieäc tu haønh cuûa mình cuõng vaäy. Ngöôøi tu maø khoâng gan laø khoâng tu ñöôïc. Tu maø cöù tính toan thì khoâng tu ñöôïc. Neáu chuùng ta thaáy khoù, thaáy laøm khoâng ñöôïc, cöù ngoài tuïng nhöõng khoù khaên ñoù hoaøi thì ñôøi kieáp naøo môùi tu ñöôïc ? Phaät daïy ngöôøi tu phaûi gan daï, phaûi phaùt taâm maõnh lieät, phaûi coù trí tueä saùng suoát, phaûi voâ taâm thì môùi coù theå tu tôùi nôi tôùi choán.

Baây giôø chuùng ta laøm baát cöù vieäc gì cuõng ñeàu suy nghó thaät chín chaén, ñoù laø ñieàu khoâng theå thieáu. Tuy nhieân phaûi laø nhöõng suy nghó toát, suy nghó vò tha, suy nghó coù lôïi cho ngöôøi cho vaät thì neân suy nghó. Coøn suy nghó vì mình, suy nghó ñoùng khung thì khoâng neân. Chuùng ta phaûi caét ñöùt nhöõng thöù suy nghó nhö theá. Ñoù laø chuùng ta tu.

Vaäy thì ai tu khoâng ñöôïc? Ai cuõng tu ñöôïc nhöng vôùi ñieàu kieän laø ñöøng ñoùng khung, ñöøng coù töï haïn cheá ñeå roài mình bò keït vöôùng trong ñoù. Cho neân muoán thöïc hieän ñöôïc tình thöông töø bi trong ñaïo Phaät thì phaûi duøng trí tueä. Trí tueä coù roài, töø töø chuùng ta seõ laøm ñöôïc moïi chuyeän. Ngöôïc laïi, neáu töïa vaøo ích kyû si meâ ñeå yeâu thöông thì ñoù laø luyeán aùi. Luyeán aùi laø troùi buoäc, laø khoå ñau. Chuùng ta laø con Phaät, nhaát ñònh phaûi chuyeån taâm luyeán aùi thaønh ra tình thöông roäng lôùn, yeâu thöông taát caû.

AÙi chæ laøm ñau khoå cho mình vaø ngöôøi. Neáu söï yeâu thöông bò ngaên chaän, bò töø choái thì yeâu thöông bieán thaønh thuø haän. Ñieàu naøy trong xaõ hoäi xaûy ra khoâng bieát bao nhieâu. Neáu yeâu thöông ñöôïc thoûa maõn thì caøng ñam meâ caøng muø quaùng. Yeâu thöông nhö vaäy caøng vöôùng, caøng chìm.

Quí vò cuõng thaáy, coù nhieàu Phaät töû naêm saùu möôi tuoåi roài, muoán ñöôïc raûnh rang ñeán vôùi ñaïo cuõng khoâng ñöôïc, vì bò con chaùu raøng buoäc. Caøng yeâu thöông ñaäm ñaø chöøng naøo, thì caøng bò ñaém tröôùc, bò troùi buoäc chöøng naáy. Coøn neáu oan khieân gaëp nhau thì thuø haän. Moät beân laø ñaém tröôùc, moät beân laø thuø haän, ñaøng naøo cuõng keït, khoâng ñaâu tôùi ñaâu.     

Thaønh ra Phaät daïy muoán ñöôïc nheï nhaøng saùng suoát, ñeå raûnh rang tu haønh thì phaûi söû duïng trí tueä, môû roäng loøng mình ñöøng troùi buoäc vaøo ñaâu caû. Saùng suoát maø gôõ maø thaùo, thì daàn daàn mình seõ ñöôïc yeân. Ñoù laø tình thöông cuûa ñaïo Phaät. Muoán theå hieän ñöôïc tình thöông naøy, chuùng ta neân thöïc haønh caùc ñieàu sau ñaây:

- Thöù nhaát, reøn luyeän cho mình moät yù chí. YÙ chí töùc laø tinh thaàn saét ñaù vöõng maïnh, khoâng bò lay chuyeån.         

- Thöù hai, reøn luyeän kieán thöùc. Kieán thöùc ôû ñaây laø trình ñoä Phaät hoïc. Chuùng ta phaûi hieåu bieát lôøi Phaät daïy thì vieäc laøm cuûa mình môùi coù keát quaû.

- Thöù ba, chuyeân taâm tu taäp. Phaûi coù kinh nghieäm veà söï tu taäp. Nhö toâi khoâng tu thì toâi khoâng theå naøo höôùng daãn quí vò tu ñöôïc. Trong gia ñình cuõng vaäy, neáu quí vò khoâng ra gì thì nhaát ñònh quí vò khoâng theå daïy ñöôïc con em cuûa mình. Cho neân Phaät cheá ra naêm giôùi cho haøng Phaät töû taïi gia, vôùi chuû tröông laø laøm sao baûn thaân ngöôøi chuû gia ñình phaûi laø ngöôøi toát, töø ñoù môùi coù theå daïy doã ngöôøi trong gia ñình toát.

Chuùng ta nghieäm xem vieäc tu haøng ngaøy cuûa mình coù toát chöa? Chuùng ta tu nhö vaäy, hoïc ñaïo nhö vaäy coù ñuùng vôùi tinh thaàn Phaät daïy chöa? Neáu tu Phaät maø khoâng laøm ñuùng vôùi lôøi Phaät daïy thì khoâng coù keát quaû. Caøng tu loøng caøng yeân, caøng môû roäng, trí tueä caøng saùng. Nhö vaäy vieäc tu cuûa mình hôïp vôùi chaùnh phaùp. Traùi laïi, caøng tu caøng coá chaáp, caøng heïp hoøi, caøng vò kyû… thì chuùng ta neân kieåm tra laïi. Cho neân ñeán vôùi ñaïo Phaät laø aùp duïng, laø thaáy ñöôïc giaù trò höõu ích trong hieän ñôøi, chôù khoâng phaûi muø môø troâng caäy vaøo ñaâu.

Noùi tôùi tu thì phaûi coù phöông tieän ñeå tu. Ñoái vôùi Phaät töû taïi gia tröôùc tieân laø thoï tam qui nguõ giôùi. Phaät töû taïi gia phaûi giöõ naêm giôùi. Nhöõng giôùi naøy giuùp cho quyù vò trôû thaønh con ngöôøi toát trong xaõ hoäi, quoác gia. Nhö giôùi thöù hai khoâng ñöôïc troäm caép. Neáu trong xaõ hoäi taát caû moïi ngöôøi ñeàu giöõ ñöôïc giôùi naøy thì cuoäc soáng yeân vui, khoâng ai lo sôï gì caû. Hay giôùi thöù ba, Phaät töû taïi gia ñöôïc quyeàn laäp gia ñình nhöng khoâng ñöôïc hai loøng. Ñieàu naøy nhaèm giöõ gìn traät töï luaân lyù trong xaõ hoäi, baûo veä haïnh phuùc gia ñình. Roõ raøng caùc giôùi ñieàu cuûa Phaät ñaët ra nhaèm thaêng hoa cuoäc soáng, goùp phaàn taïo döïng moät xaõ hoäi vaên minh toát ñeïp.

Neáu chuùng ta khoâng coù giôùi hoïc trang nghieâm thì chaúng nhöõng baûn thaân mình khoâng ra gì, maø coøn taïo theâm taùc ñoäng xaáu trong gia ñình vaø xaõ hoäi nöõa. Vì vaäy, ñoái vôùi ngöôøi con Phaät, muoán theå hieän troïn veïn tinh thaàn töø bi cuûa ñaïo Phaät, chuùng ta phaûi coù giôùi hoïc trang nghieâm vaø trí tueä saùng suoát.

Baây giôø toâi noùi veà haïnh phuùc. Haïnh phuùc laø gì ? Ñaïo Phaät daïy chuùng ta ngay trong hieän thöïc, muoán taïo ñöôïc haïnh phuùc thì phaûi bieát nhöôøng nhòn nhau. Neáu anh khoâng hoøa, khoâng nhòn em thì gia ñình maát haïnh phuùc. Neáu em voâ leã baát kính ñoái vôùi anh thì gia ñình maát haïnh phuùc. Neáu cha meï khoâng coù gia giaùo, neà neáp, ñeå daïy doã con em thì gia ñình maát haïnh phuùc. Cho neân haïnh phuùc cuûa theá gian raát taïm bôï, deã daøng tan vôõ.

Vì vaäy soáng chung trong gia ñình, moãi ngöôøi phaûi töï yù thöùc moät chuùt. Nhö ngöôøi ta ñang noùng thì mình phaûi nguoäi. Ngöôøi ta ñang böïc thì mình phaûi bình thöôøng, khoâng böïc töùc. Ngöôøi ta ñang coù vaán ñeà vôùi mình thì ta khoâng caàn baøy toû, minh oan gì caû, maø mình phaûi theå hieän ñôøi soáng trong saùng, bình thöôøng thì taát caû nhöõng oan öùc aáy seõ ñöôïc hoùa giaûi. Ñoù môùi ñuùng vôùi tö caùch cuûa moät ngöôøi Phaät töû.

Trong nhaø thieàn coù caâu chuyeän theá naøy. Thieàn sö Hakuin (Nhaät Baûn) raát noåi tieáng, ñöôïc moïi ngöôøi kính troïng. Gaàn chuøa Sö coù moät thieáu nöõ khoâng hieåu vì sao laïi mang thai. Khi bò gia ñình laøm döõ, coâ ñoå loãi cho Ngaøi. Theá laø thieân haï keùo tôùi maéng nhieác sæ vaû Ngaøi. Thieàn sö chæ ñaùp: “Theá aø!”.

Thôøi gian sau “haäu quaû” ra ñôøi, ngöôøi ta ñem giao cho Ngaøi. Nhaän ñöùa beù neân moãi ngaøy Thieàn sö phaûi ñi xin söõa veà nuoâi noù. Taêm tieáng danh döï chaúng coøn gì, maø thay vaøo ñoù khoâng bieát bao nhieâu laø söï chöûi bôùi nguyeàn ruûa. Nhöng Thieàn sö vaãn bình thaûn. Moät hoâm, boãng gia ñình ñeán nhaän loãi vì ñaõ hieåu laàm Ngaøi, ñoàng thôøi xin ñöùa beù trôû laïi. Thieàn sö cuõng chæ ñaùp “Theá aø!”

Caâu chuyeän ñuû traû lôøi taát caû.

Ñieàu kieän sau cuøng ñeå coù haïnh phuùc laø moïi ngöôøi phaûi kính troïng nhau. Neáu khoâng kính troïng thì moïi thöù seõ ñaûo loän. Nhö trong gia ñình, neáu con caùi khinh thöôøng cha meï thì quaû thaät laø chuyeän khoâng ñôn giaûn. Ñöùa con chòu nghe lôøi, chòu söï giaùo döôõng cuûa cha meï, thì cha meï môùi coù theå daïy doã giaùo döôõng ñöôïc. Cho neân haïnh phuùc coù ñöôïc ôû trong söï kính troïng nhau. Neáu moïi ngöôøi kính troïng, caûm thoâng, treân thöông döôùi, döôùi kính treân, thì môùi coù söï ñuøm boïc. Ñaây laø ñieàu khoâng theå thieáu trong gia ñình cuûa ngöôøi Phaät töû.

Vì vaäy Phaät töû taïi gia, töø vieäc tu haønh cho ñeán vieäc sinh hoaït trong gia ñình, giöõ ñöôïc neà neáp gia giaùo trong nhaø raát laø khoù, khoâng phaûi chuyeän ñôn giaûn. Quí vò phaûi coù kinh nghieäm, trí tueä, loøng töø bi môùi coù theå thöïc hieän toát vieäc naøy.

Trong kinh Phaät coù moät baøi kinh noùi veà söï yeâu thöông. Phaät daïy, ai muoán ñöôïc an laïc thì neân hoïc haïnh chaân thaät, khieâm cung. Söû duïng ngoân ngöõ töø aùi, soáng cuoäc soáng ñôn giaûn, thuaàn phaùc, ñieàm ñaïm, bôùt nhöõng ham muoán, ñua ñoøi. Baøi kinh naøy daøi, ôû ñaây toâi chæ nhaéc vaøi ñieåm chuû yeáu caàn thieát thoâi.

Khieâm laø haï mình. Cung laø cung kính. Khieâm cung laø haï mình cung kính. Ngöôøi naøo ngheânh ngang, coi thieân haï khoâng ra gì, thì duø cho coù laøm ñöôïc chuùt ít vieäc cuõng chæ trong moät giôùi haïn, moät giai ñoaïn naøo thoâi. Cho neân muoán coù söï laâu beàn trong cuoäc soáng, trong töông giao, thì khieâm cung laø ñieàu caàn thieát.

Khieâm cung thuoäc veà ñöùc, neân ngöôøi ta hay noùi ñöùc khieâm cung. Khoâng phaûi coù taøi laø ñuû, maø taøi keøm vôùi ñöùc nöõa môùi mong laøm ñöôïc vieäc lôùn. Ngöôøi coù taøi maø khoâng coù ñöùc thì cuõng gioáng nhö con dao hai löôõi, chæ theâm tai haïi. Ngöôïc laïi neáu ngöôøi coù ñöùc maø khoâng coù taøi thì laøm vieäc gì cuõng khoù thaønh töïu. Cho neân chuaån möïc cuûa moät ngöôøi taïo döïng cuoäc soáng toát ñeïp laø taøi ñöùc song toaøn.

Keá ñeán Phaät daïy ngöôøi Phaät töû phaûi coù ñôøi soáng ñôn giaûn ñieàm ñaïm, bôùt nhöõng ham muoán, töùc thieåu duïc. Duïc laø nhöõng öa thích, ham muoán. Chuùng ta phaûi giaûm bôùt nhöõng ham thích. Ham muoán vöøa phaûi, thích ñaùng thì coù theå ñöôïc. Chaúng haïn  ham muoán gaày döïng moät cuoäc soáng trong saùng, laønh maïnh. Traùi laïi vieäc gì quaù ñaùng, ngoaøi khaû naêng cuûa mình maø vaãn ham muoán, thì trôû thaønh tham voïng vu vô.

Noùi ñeán tham voïng vu vô, toâi nhôù caâu chuyeän ñaõ ñöôïc ñoïc laâu roài. Coù moät anh chaøng thuoäc loaïi danh gia voïng toäc, baïn beø ñoâng vaày, chaúng thieáu thöù gì treân ñôøi. Nhöng anh laïi khoâng baèng loøng vôùi nhöõng gì mình coù, maø laïi oâm aáp moät tham voïng. Tham voïng laøm vua. Anh ta cuõng coù ngöôøi thöông, cuõng coù thuoäc haï trung thaønh nhöng khaû naêng thì giôùi haïn. Song khoå noãi laïi muoán laøm Hoaøng ñeá. Ai khuyeân nhaéc anh cuõng khoâng nghe, cöù nuoâi döôõng tham voïng cuûa mình cho ñeán cuoái cuøng anh trôû thaønh… ngöôøi ñieân, thöa quí vò!

Trong côn ñieân anh cöù ngôõ mình laø Hoaøng ñeá. Vì vaäy moãi ngaøy ngöôøi nhaø ra chôï mua baùnh keïo, roài ñöa anh leân ngoâi Hoaøng ñeá ôû moät goø maû khoâng coù boùng ngöôøi. Anh raûi baùnh keïo vaø goïi “Hoaøng haäu, caùc quan laïi ñaây ta ban phuùc loäc cho”. Nhöõng ngöôøi thaân cuûa anh nhìn thaáy caûnh aáy raát khoå, khoâng caàm noåi nöôùc maét. Nhöng anh chaúng thaáy gì heát, chaúng hieåu gì heát. Cuoái cuøng roài anh cuõng laøm vua ñöôïc vôùi ñaùm con nít. Maáy ñöùa nhoû thaáy baùnh keïo thì bu laïi. Anh ñi tôùi ñaâu chuùng theo tôùi ñoù. Caøng ñoâng anh caøng khoaùi... caøng ñieân!

Caâu chuyeän treân noùi vôùi chuùng ta ñieàu gì? Laø Phaät töû chuùng ta khoâng neân ñeå cho tham voïng quaù ñaø thaønh ra cuoàng loaïn. Chuùng ta deã cuoàng loaïn laém. Caùi gì maø quaù möùc moät chuùt, nhö buoàn quaù, vui quaù cuõng deâã bò cuoàng loaïn. Cho neân giöõ ñöôïc möïc thöôøng laø toát nhaát. Vì vaäy trong nhaø Phaät noùi “Bình thöôøng taâm thò ñaïo”. Chuùng ta ai cuõng coù theå thöïc hieän ñöôïc lôøi Phaät neáu mình muoán, mình chòu khoù. Song ñaõ laø con cuûa Phaät, nhaát ñònh chuùng ta phaûi vaâng lôøi Phaät daïy. Vaâng lôøi vaø laøm theo nhöõng gì Phaät daïy, thì chuùng ta ñöôïc an laïc.

Toùm laïi, tu trong tinh thaàn töø bi cuûa ñaïo Phaät laø ñem laïi nguoàn vui cho mình vaø moïi ngöôøi. Muoán theá chuùng ta phaûi vaän duïng trí tueä trong cuoäc soáng. Khoâng neân tham voïng quaù ñaø, maø phaûi ñaûm baûo ñöôïc tinh thaàn khieâm cung giaûn dò, voâ ngaõ vò tha, thì môùi coù theå thöïc hieän ñöôïc nhöõng vieäc aáy.

Toâi kính chuùc quyù vò luoân coù ñöôïc nieàm vui trong tinh thaàn tu hoïc aáy.

]

THIEÀN TOÂNG VIEÄT NAM