CHÖÔNG II: PHAÀN CHAÙNH TOÂNG

(tt)

VI. CHAÙNH TU

Tu Chæ, Quaùn coù hai thöù : Tu trong khi ngoài thieàn vaø tu trong khi tieáp duyeân ñoái caûnh.

A. TU TRONG KHI NGOÀI THIEÀN : Caû boán oai nghi ñeàu tu ñöôïc, nhöng ngöôøi hoïc ñaïo trong luùc ngoài tu thuø thaéng hôn, neân tröôùc cuoäc trong phaïm vi ngoài ñeå giaûi roõ Chæ, Quaùn. Löôïc noùi coù naêm yù:

1. Tu Chæ, Quaùn ñoái trò taâm thoâ loaïn ban ñaàu. Nghóa laø haønh giaû khi môùi ngoài thieàn vì taâm thoâ loaïn neân phaûi tu Chæ, Quaùn ñeå phaù tröø noù. Chæ neáu khoâng phaù ñöôïc lieàn neân tu Quaùn, cho neân noùi “Tu Chæ, Quaùn ñoái trò taâm thoâ loaïn ban ñaàu”. Nay noùi tu Chæ, Quaùn coù hai yù:

Tu Chæ :

Coù ba thöù:

1.- Heä duyeân thuû caûnh chæ : Laø buoäc taâm taïi choùt muõi vaø giöõa ruùn v.v... khieán taâm khoâng taùn loaïn. Kinh cheùp: “Buoäc taâm khoâng buoâng lung, cuõng nhö xích con vöôïn”.

2.- Cheá taâm chæ : Laø tuøy taâm vöøa khôûi lieàn kieàm haõm laïi, khoâng cho noù dong ruoåi taùn loaïn. Kinh cheùp: “Naêm caên, taâm laø chuû, theá neân caùc oâng phaûi kheùo döùt taâm”.

Hai phaàn treân thuoäc veà söï töôùng khoâng caàn phaân bieät roäng.

3.- Theå chaân chæ : Laø tuøy taâm khôûi nieäm taát caû phaùp ñeàu bieát do nhaân duyeân sanh, noù khoâng coù töï taùnh thì taâm khoâng chaáp. Neáu taâm khoâng chaáp thì voïng nieäm döùt, cho neân goïi laø Chæ. Nhö baøi keä trong kinh:

            “Trong heát thaûy caùc phaùp,

            Nhaân duyeân sanh khoâng chuû.

            Döùt taâm suoát nguoàn goác,

            Goïi laø vò Sa-moân.”

Haønh giaû khi môùi taäp ngoài thieàn, tuøy taâm khôûi nieäm taát caû phaùp voïng nieäm tieáp tuïc khoâng döøng; tuy duøng phöông phaùp Theå chaân chæ nhö treân maø voïng nieäm khoâng döùt, phaûi quaùn trôû laïi choã khôûi cuûa taâm: “Quaù khöù ñaõ qua, hieän taïi chaúng döøng, vò lai chöa ñeán, cuøng toät ba thôøi troïn khoâng theå ñöôïc. Phaùp ñaõ khoâng theå ñöôïc thì taâm cuõng khoâng theå coù; neáu taâm khoâng coù thì taát caû phaùp ñeàu khoâng”. Haønh giaû tuy quaùn taâm khoâng truï, ñeàu khoâng theå coù, maø khoâng phaûi khoâng coù caùi hieåu bieát nieäm khôûi lieân tuïc töøng saùt-na.

Loaïi quaùn taâm nieäm naøy do saùu caên beân trong vaø saùu traàn beân ngoaøi, caên traàn ñoái nhau, cho neân coù thöùc sanh, caên traàn chöa ñoái thì thöùc haún khoâng sanh. Quaùn sanh nhö theá, quaùn dieät cuõng vaäy. Danh töø sanh dieät chæ laø giaû laäp, taâm sanh dieät ñaõ dieät thì tòch dieät hieän tieàn. Troïn khoâng coù choã ñöôïc, aáy goïi laø Nieát-baøn khoâng tòch, theá laø taâm voïng töï döøng vaäy. Luaän Ñaïi Thöøa Khôûi Tín cheùp: “Neáu taâm dong ruoåi taùn loaïn, lieàn phaûi thu nhieáp truï nôi chaùnh nieäm. Noùi chaùnh nieäm, neân bieát chæ coù taâm, khoâng coù ngoaïi caûnh; laïi noäi taâm naøy cuõng khoâng coù töï töôùng, moãi nieäm khoâng theå coù ñöôïc”. Ngöôøi sô taâm tu hoïc, taâm chöa coù theå döøng truï, neáu coá eùp cho noù truï, thöôøng hay phaùt cuoàng. Phaûi nhö ngöôøi taäp baén, taäp laâu môùi baén truùng.

Tu Quaùn :

Quaùn coù hai thöù:

Ñoái trò quaùn : Nhö quaùn baát tònh ñoái trò tham duïc, quaùn töø bi ñoái trò giaän hôøn, quaùn giôùi phaân bieät ñoái trò chaáp ngaõ, quaùn soå töùc ñoái trò loaïn ñoäng v.v... ÔÛ ñaây khoûi phaûi giaûi thích.

Chaùnh quaùn : Quaùn caùc phaùp khoâng töôùng ñeàu do nhaân duyeân sanh; nhaân duyeân khoâng taùnh töùc laø thaät töôùng. Tröôùc roõ caûnh bò quaùn taát caû ñeàu khoâng thì taâm  naêng  quaùn töï nhieân khoâng khôûi. Nhöõng ñoaïn vaên tröôùc vaø sau ñaõ baøn nhieàu veà lyù naøy, xin ñeå töï hieåu. Nhö baøi keä trong kinh noùi:

                        Caùc phaùp khoâng beàn chaéc,

                        Thöôøng ôû trong taâm nieäm,

                        Ngöôøi thaáu ñaït lyù khoâng,

                        Taát caû khoâng khôûi nieäm.

2.- Tu Chæ, Quaùn ñoái trò taâm beänh traàm, phuø: 

Haønh giaû khi ngoài thieàn taâm meâ muoäi khoâng nhôù, hoaëc nhieàu nguû guïc, khi aáy neân tu Quaùn ñeå chieáu phaù noù. Neáu trong khi ngoài, taâm aáy phuø ñoäng laêng xaêng khoâng yeân, khi aáy neân tu Chæ ñeå chaën ñöùng noù. AÁy laø ñaõ löôïc noùi töôùng tu Chæ, Quaùn ñoái trò taâm beänh phuø, traàm; nhöng phaûi kheùo bieát thuoác vaø bieát töôùng beänh maø ñoái duøng, moãi moãi ñöøng ñeå maéc phaûi loãi ñoái trò sai laïc.

3.- Tuøy tieän nghi tu Chæ, Quaùn:

Haønh giaû khi toïa thieàn, tuy vì ñoái trò taâm traàm neân tu Quaùn chieáu, maø taâm vaãn khoâng tænh saùng, cuõng khoâng coù phaùp lôïi; khi aáy neân thöû tu Chæ maø chaän ñöùng noù. Neáu khi tu Chæ lieàn bieát thaân taâm an tònh, laø bieát hôïp vôùi tu Chæ, neân duøng Chæ ñeå an taâm. Neáu khi toïa thieàn, tuy vì ñoái trò taâm phuø ñoäng neân tu Chæ, maø taâm vaãn khoâng an truï, cuõng khoâng coù phaùp lôïi, neân thöû tu Quaùn. Neáu trong khi Quaùn lieàn bieát thaân taâm tænh saùng, an oån laëng leõ, laø bieát hôïp tu Quaùn, lieàn neân duøng Quaùn ñeå an taâm. Ñoù laø löôïc noùi töôùng tuøy tieän nghi tu Chæ, Quaùn. Chæ caàn kheùo choïn phaùp thích hôïp maø tu thì taâm thaàn an oån, loaïn phieàn naõo döùt, chöùng ñöôïc caùc phaùp moân.

4.- Ñoái trò teá taâm trong ñònh tu Chæ, Quaùn :

Nghóa laø haønh giaû tröôùc duøng Chæ, Quaùn ñoái phaù taâm thoâ loaïn, loaïn taâm ñaõ döùt, lieàn ñöôïc nhaäp ñònh; vì ñònh taâm vi teá, neân caûm bieát nhö thaân roãng laëng thoï söï khoaùi laïc, hoaëc taâm tieän lôïi phaùt khôûi, thuï nhaän taâm teá vi naøy, chaáp lyù leäch laïc taø vaïy. Neáu khoâng bieát ñònh taâm ñeå ngaên döùt söï hö doái aáy, aét sanh tham tröôùc chaáp cho laø thaät. Neáu bieát noù laø hö doái khoâng thaät thì hai thöù phieàn naõo aùi kieán khoâng khôûi, aáy laø tu Chæ. Neáu taâm ñaém tröôùc aùi kieán keát nghieäp khoâng döùt, khi aáy neân tu Quaùn. Quaùn taâm vi teá trong ñònh, neáu khoâng thaáy taâm aáy thì khoâng chaáp ñònh kieán; neáu khoâng chaáp ñònh kieán thì aùi kieán nghieäp phieàn naõo thaûy ñeàu dieät saïch, aáy goïi laø tu Quaùn. Ñaây laø löôïc noùi töôùng ñoái trò taâm vi teá trong ñònh tu Chæ, Quaùn. Phaân bieät phöông phaùp Chæ, Quaùn cuõng ñoàng nhö tröôùc duy coù phaù loãi ñònh kieán vi teá laø khaùc.

5.- Quaân bình ñònh tueä tu Chæ, Quaùn :

Haønh giaû trong khi toïa thieàn nhaân tu Chæ, hoaëc nhaân tu Quaùn ñöôïc nhaäp thieàn ñònh. Tuy ñöôïc nhaäp ñònh maø khoâng coù quaùn tueä, aáy laø si ñònh, khoâng theå ñoaïn kieát. Hoaëc quaùn tueä keùm ít thì khoâng theå phaùt khôûi ñöôïc chaân tueä, ñoaïn caùc kieát söû, phaùt caùc phaùp moân. Khi aáy neân tu Quaùn maø phaù deïp thì ñònh tueä ñöôïc quaân bình, hay ñoaïn ñöôïc kieát söû vaø chöùng caùc phaùp moân.

Haønh giaû trong khi toïa thieàn nhaân Quaùn, taâm roãng rang khai ngoä, trí tueä saùng suoát, maø ñònh taâm keùm ít, neân taâm taùn ñoäng, nhö ngoïn ñeøn tröôùc gioù khoâng chieáu roõ caùc vaät, khoâng theå xuaát ly sanh töû. Khi aáy neân tu Chæ, do tu Chæ maø taâm ñöôïc ñònh, nhö ngoïn ñeøn ñeå trong nhaø kín, hay phaù ñöôïc toái taêm vaø soi vaät roõ raøng. Ñoù laø löôïc noùi quaân bình ñònh tueä tu Chæ, Quaùn. Haønh giaû neáu nhö theá trong khi ngoài thaân ngay thaúng kheùo duøng naêm yù tu Chæ, Quaùn naøy, thuû hay xaû khoâng maát söï thích öùng cuûa noù, laø ngöôøi aáy ñaõ kheùo tu Phaät phaùp, vì kheùo tu neân moät ñôøi khoâng luoáng uoång vaäy.

B. TU CHÆ, QUAÙN KHI TRAÛI DUYEÂN, ÑOÁI CAÛNH :

Thaân thöôøng ngoài ngay thaúng tu Chæ, Quaùn laø phöông phaùp thuø thaéng caàn yeáu ñeå vaøo ñaïo, nhöng coøn ngaïi khi thaân tieáp duyeân ñoái caûnh. Neáu khi tieáp duyeân ñoái caûnh maø khoâng tu Chæ, Quaùn, aáy laø tu taâm coù giaùn ñoaïn, nhöõng kieát nghieäp khi xuùc caûnh lieàn sanh khôûi, khoâng theå choùng töông öng vôùi Phaät phaùp ñöôïc. Neáu trong taát caû thôøi ñeàu tu phöông tieän Chæ, Quaùn thì chaéc chaén ngöôøi aáy thoâng ñaït Phaät phaùp moät caùch nhanh choùng.

Theá naøo laø tu Chæ, Quaùn khi traûi duyeân ? Noùi duyeân coù saùu thöù :

            1. Ñi.                                       2. Ñöùng.                    

            3. Ngoài.                                  4. Naèm.

            5. Laøm vieäc.                          6. Noùi naêng.

Theá naøo laø tu Chæ, Quaùn khi ñoái caûnh ? Noùi caûnh laø saùu traàn :

            1. Maét ñoái saéc.                      2. Tai ñoái tieáng.

            3. Muõi ñoái muøi.                    4. Löôõi ñoái vò.

            5. Thaân ñoái xuùc.                   6. YÙ ñoái phaùp.

Haønh giaû tuøy trong möôøi hai vieäc naøy maø tu Chæ, Quaùn, goïi laø khi traûi duyeân, ñoái caûnh tu Chæ, Quaùn.

Traûi duyeân tu Chæ, Quaùn :

Ñi :

Neáu khi ñi neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì nhöõng vieäc gì muoán ñi ? Neáu bò phieàn naõo sai söû vaø vieäc aùc, voâ kyù maø ñi thì khoâng neân ñi; neáu khoâng phaûi bò phieàn naõo sai söû, vì vieäc thieän, lôïi ích, ñuùng phaùp thì neân ñi. Theá naøo trong khi ñi tu Chæ ? Neáu khi ñi lieàn bieát nhaân söï ñi maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... bieát roõ taâm vaø taát caû phaùp trong khi ñi ñeàu khoâng theå ñöôïc, thì taâm voïng nieäm töï döùt, ñoù goïi laø tu Chæ. Theá naøo laø trong khi ñi tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy: Do taâm khieán thaân ñoäng, cho neân coù tôùi lui, goïi laø ñi. Nhaân vieäc ñi naøy maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... lieàn phaûn quaùn taâm trong khi ñi khoâng thaáy töôùng maïo, phaûi bieát ngöôøi ñi vaø taát caû phaùp trong khi ñi roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.

Ñöùng :

Khi ñöùng neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì nhöõng vieäc gì maø muoán ñöùng ? Neáu vì caùc phieàn naõo vaø vieäc aùc, voâ kyù maø ñöùng thì khoâng neân ñöùng; neáu vì vieäc thieän, lôïi ích thì neân ñöùng. Theá naøo trong khi ñöùng tu Chæ ? Neáu khi ñöùng lieàn bieát nhaân ñöùng maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... bieát roõ taâm vaø taát caû phaùp trong khi ñöùng ñeàu khoâng theå ñöôïc thì taâm voïng nieäm döùt, aáy laø tu Chæ. Theá naøo trong khi ñöùng tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Do taâm khieán thaân döøng, neân goïi laø ñöùng. Vì nhaân ñöùng maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... phaûi phaûn quaùn taâm trong khi ñöùng khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöôøi ñöùng vaø taát caû phaùp trong khi ñöùng roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.

Ngoài : 

Khi ngoài neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì nhöõng vieäc gì maø muoán ngoài ? Neáu vì phieàn naõo vaø vieäc aùc, voâ kyù v.v... thì khoâng neân ngoài; vì vieäc thieän, lôïi ích thì neân ngoài. Theá naøo trong khi ngoài tu Chæ ? Neáu khi ngoài phaûi bieát roõ nhaân ngoài neân coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... maø thaät khoâng coù moät phaùp coù theå ñöôïc, theá laø taâm voïng nieäm khoâng sanh, aáy goïi laø tu Chæ. Theá naøo trong khi ngoài tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Do taâm nghó neân xeáp chaân ngoài yeân, nhaân ñoù coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... cho neân goïi laø ngoài. Phaûi quaùn trôû laïi taâm trong khi ngoài khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöôøi ngoài vaø taát caû phaùp trong khi ngoài roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.          

Naèm :

Khi naèm neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì vieäc gì maø muoán naèm ? Neáu vì vieäc khoâng laønh, phoùng tuùng v.v... thì khoâng neân naèm; neáu vì ñieàu hoøa töù ñaïi maø naèm thì neân naèm nhö sö töû naèm. Theá naøo trong khi naèm tu Chæ ? Neáu khi naèm nguû, nghæ, phaûi bieát roõ vì nhaân naèm maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc... nhöng thaät khoâng coù moät phaùp coù theå ñöôïc, theá laø voïng nieäm khoâng khôûi, aáy goïi laø tu Chæ. Theá naøo trong khi naèm tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Do söï nhoïc nhaèn neân sanh môø mòt, buoâng lung saùu tình, nhaân ñoù maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... lieàn phaûi phaûn quaùn taâm trong khi naèm khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöôøi naèm vaø taát caû phaùp trong khi naèm roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.

Laøm vieäc :

Neáu khi laøm vieäc neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì vieäc gì maø muoán laøm nhö theá ? Neáu vì vieäc baát thieän, voâ kyù v.v... thì khoâng neân laøm; neáu vì vieäc thieän, lôïi ích thì neân laøm. Theá naøo trong khi laøm vieäc tu Chæ ? Neáu khi laøm vieäc neân bieát roõ vì nhaân laøm vieäc maø coù taát caû phaùp thieän, aùc v.v... nhöng thaät khoâng coù moät phaùp coù theå ñöôïc, theá laø voïng nieäm khoâng khôûi, aáy goïi laø tu Chæ. Theá naøo khi laøm vieäc tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Do taâm khieán thaân chuyeån ñoäng, tay môùi taïo taùc caùc vieäc, nhaân ñoù maø coù taát caû phaùp thieän, aùc v.v... cho neân goïi laø laøm. Phaûn quaùn taâm trong khi laøm vieäc khoâng coù töôùng maïo, neân bieát ngöôøi laøm vaø taát caû phaùp trong khi laøm roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.

Noùi naêng :

Neáu khi noùi neân khôûi nghó theá naøy : Ta nay vì vieäc gì muoán noùi ? Neáu tuøy thuaän phieàn naõo luaän baøn nhöõng vieäc aùc, voâ kyù v.v... thì khoâng neân noùi; neáu vì vieäc thieän, lôïi ích thì neân noùi. Theá naøo trong khi noùi tu Chæ ? Neáu khi noùi lieàn bieát bôûi nhaân lôøi noùi naøy maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... bieát roõ taâm vaø taát caû phaùp phieàn naõo, thieän, aùc v.v… trong khi noùi ñeàu khoâng theå ñöôïc thì taâm voïng nieäm lieàn döùt, aáy goïi laø tu Chæ. Theá naøo trong khi noùi tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Do taâm xeùt nghó kích ñoäng hôi thôû xoâng leân coå hoïng, moâi, löôõi, raêng, oå gaø, cho neân xuaát ra nhöõng tieáng noùi. Bôûi nhaân tieáng noùi naøy maø coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... neân goïi laø noùi. Phaûn quaùn taâm trong khi noùi khoâng thaáy töôùng maïo, phaûi bieát ngöôøi noùi vaø taát caû phaùp trong khi noùi roát raùo roãng laëng, aáy goïi laø tu Quaùn.

Trôû leân saùu nghóa tu taäp Chæ, Quaùn tuøy thôøi thích hôïp maø duøng, moãi nghóa ñeàu coù yù tu Chæ, Quaùn cuûa naêm phaàn tröôùc. Nhö tröôùc ñaõ noùi.

Ñoái caûnh tu Chæ, Quaùn :

Khi maét thaáy saéc tu Chæ, Quaùn 

Tuøy khi thaáy saéc, töôûng nhö thaáy traêng ñaùy nöôùc, khoâng coù thaät theå. Neáu thaáy saéc ñaùng yeâu khoâng khôûi loøng tham aùi, thaáy saéc ñaùng gheùt khoâng sanh taâm giaän gheùt, thaáy saéc khoâng yeâu, khoâng gheùt, khoâng khôûi si meâ vaø loaïn töôûng, aáy laø tu Chæ. Theá naøo laø khi maét thaáy saéc tu Quaùn? Neân khôûi nghó theá naøy : Nhöõng hình saéc troâng thaáy, töôùng cuûa noù laø khoâng tòch. Taïi sao? Vì ôû trong caên, traàn, khoâng, minh kia, moãi caùi khoâng coù töï thaáy, cuõng khoâng phaân bieät, do nhaân duyeân hoøa hôïp môùi sanh nhaõn thöùc, keá sanh yù thöùc phaân bieät caùc thöù hình saéc, nhaân ñoù coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... Phaûn quaùn taâm nghó töôûng saéc aáy khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát thaáy saéc vaø taát caû phaùp cöùu caùnh khoâng tòch, aáy laø tu Quaùn.   

Khi tai nghe tieáng tu Chæ, Quaùn

Tuøy khi nghe tieáng, neân xeùt tieáng nhö aâm vang. Neáu nghe tieáng eâm tai thích yù khoâng khôûi loøng yeâu meán, nghe tieáng traùi tai nghòch yù khoâng sanh taâm giaän hôøn, nghe tieáng khoâng thích, khoâng traùi chaúng khôûi taâm phaân bieät, aáy laø tu Chæ. Theá naøo trong khi nghe tieáng tu Quaùn? Neân khôûi nghó theá naøy : Nhöõng tieáng nghe khoâng thaät coù, chæ do caên, traàn hoøa hôïp sanh nhó thöùc, keá sanh yù thöùc gaéng khôûi phaân bieät, nhaân ñaây coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... goïi laø nghe tieáng. Phaûn quaùn taâm nghe tieáng khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöôøi nghe tieáng vaø taát caû phaùp cöùu kính khoâng tòch, aáy laø tu Quaùn.

3. Khi muõi ngöûi muøi tu Chæ, Quaùn

Tuøy khi muõi ngöûi muøi, bieát noù nhö hôi nhö khoùi khoâng thaät. Neáu ngöûi muøi thôm thích yù khoâng khôûi loøng ñam meâ, ngöûi muøi hoâi traùi yù khoâng khôûi taâm gheùt giaän, ngöûi muøi khoâng thôm, khoâng hoâi chaúng sanh loaïn nieäm, aáy laø tu Chæ. Theá naøo trong khi ngöûi muøi tu Quaùn? Phaûi nghó theá naøy: Ta nay ngöûi muøi noù hö doái khoâng thaät. Taïi sao ? Vì caên traàn hoøa hôïp sanh tyõ thöùc, keá sanh yù thöùc coá chaáp nhaän töôùng muøi, nhaân ñoù coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... cho neân goïi laø ngöûi muøi. Phaûn quaùn taâm ngöûi muøi khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöûi muøi vaø taát caû phaùp cöùu kính khoâng tòch, aáy laø tu Quaùn.

4. Khi löôõi neám vò tu Chæ, Quaùn

Tuøy löôõi neám vò lieàn nghó nhö trong moäng ñöôïc thöùc aên. Neáu ñöôïc vò ngon khoâng khôûi loøng tham ñaém, ñöôïc vò dôû khoâng khôûi taâm giaän gheùt, vò khoâng ngon khoâng dôû chaúng khôûi yù phaân bieät, ñoù laø tu Chæ. Theá naøo trong khi löôõi neám vò tu Quaùn? Neân xeùt theá naøy : Ta nay neám caùc vò thaät khoâng theå ñöôïc. Taïi sao? Vì saùu vò trong, ngoaøi taùnh noù khoâng coù phaân bieät, nhaân hoøa hôïp vôùi thieät caên beân trong maø sanh thieät thöùc, keá sanh yù thöùc coá gaéng chaáp nhaän töôùng vò, nhaân ñoù môùi coù taát caû phaùp phieàn naõo thieän, aùc v.v... Phaûn quaùn thöùc duyeân vò khoâng thaáy töôùng maïo, neân bieát ngöôøi neám vò vaø taát caû phaùp cöùu kính khoâng tòch, aáy laø tu Quaùn.

5. Khi thaân xuùc chaïm tu Chæ, Quaùn

Tuøy khi xuùc chaïm lieàn bieát noù nhö boùng huyeãn hoùa khoâng thaät. Neáu xuùc chaïm caùi vui thích yù khoâng khôûi tham tröôùc, xuùc chaïm caùi khoå traùi yù khoâng khôûi taâm gheùt giaän, xuùc chaïm caùi khoâng vui, khoâng khoå chaúng khôûi nhôù töôûng phaân bieät, aáy laø tu Chæ. Theá naøo khi xuùc chaïm tu Quaùn ? Neân khôûi nghó theá naøy : Chaïm nhöõng caùi nheï, naëng, laïnh, noùng, trôn, nhaùm v.v... goïi laø xuùc; ñaàu mình saùu phaàn goïi laø thaân; taùnh xuùc ñaõ hö giaû, thaân cuõng khoâng thaät, do nhaân duyeân hoøa hôïp lieàn sanh thaân thöùc, keá sanh yù thöùc nhôù töôûng phaân bieät töôùng khoå, vui v.v... goïi laø xuùc. Phaûn quaùn taâm duyeân xuùc naøy khoâng thaáy töôùng maïo, phaûi bieát ngöôøi xuùc chaïm vaø taát caû phaùp cöùu caùnh khoâng tòch, aáy laø tu Quaùn.  

6. Khi trong yù bieát phaùp tu Chæ, Quaùn

Nhö trong ñoaïn daïy sô toïa thieàn ñaõ noùi roõ. Töø tröôùc y saùu caên tu Chæ, Quaùn, tuøy yù thích duøng maø aùp duïng, moãi moãi ñeàu coù ñuû naêm yù ôû tröôùc, trong ñoù ñaõ phaân bieät roäng, ôû ñaây khoâng caàn bieän giaûi laïi. Haønh giaû neáu hay trong taát caû choã ñi, ñöùng, ngoài, naèm, thaáy, nghe, hieåu, bieát v.v... maø tu Chæ, Quaùn, laø ngöôøi aáy chaân thaät tu theo Ñaïi thöøa. Nhö kinh Ñaïi Phaåm cheùp : “Phaät baûo oâng Tu-boà-ñeà: Neáu Boà-taùt khi ñi thì bieát ñi, khi ngoài thì bieát ngoài, cho ñeán maëc y Taêng-giaø-leâ, nhìn, chôïp maét... ñeàu nhaát taâm, ra vaøo ñeàu trong thieàn ñònh, chính ngöôøi aáy laø Boà-taùt Ñaïi thöøa”.

Laïi nöõa, neáu ngöôøi hay nhö theá trong taát caû choã tu haïnh Ñaïi thöøa, ngöôøi aáy ôû theá gian laø baäc toái thaéng, toái thöôïng khoâng coù ai bì kòp. Trong boä Thích Luaän, keä noùi:

                        Yeân ngoài trong röøng vaéng,

                        Laëng leõ dieät caùc aùc,

                        Ñaïm baïc ñöôïc nhaát taâm,

                        Vui ñaây trôøi khoù bì.

                        Ngöôøi caàu lôïi theá gian,

                        Giöôøng, neäm, aùo, quaàn ñeïp,

                        Vui naøy khoâng an oån,

                        Caàu lôïi khoâng chaùn nhaøm.

                        AÙo nhuoäm ôû choã vaéng,

                        Ñoäng tònh taâm thöôøng nhaát,

                        Töï laáy trí tueä saùng,

                        Quaùn thaät töôùng caùc phaùp.

                        Trong taát caû caùc phaùp,

                        Thaûy ñeàu do quaùn nhaäp,

                        Taâm giaûi tueä loùng laëng,

                        Ba coõi khoân so keø.

VII. TÖÔÙNG THIEÄN CAÊN KHAI PHAÙT

Haønh giaû neáu hay töø Giaû nhaäp Khoâng quaùn Trung, tu Chæ, Quaùn nhö theá thì trong khi toïa thieàn thaân taâm saùng suoát. Khi aáy seõ coù caùc thöù thieän caên khai phaùt caàn phaûi bieát roõ. Nay löôïc noùi töôùng thieän caên khai phaùt coù hai thöù:

A. TÖÔÙNG THIEÄN CAÊN KHAI PHAÙT BEÂN NGOAØI:

Nghóa laø nhöõng vieäc thieän khai phaùt nhö : Boá thí, trì giôùi, ôû hieáu thuaän cha meï, toân tröôûng, cuùng döôøng Tam baûo vaø nghe kinh, hoïc ñaïo v.v... Neáu khoâng tu haønh chaân chaùnh seõ bò ma caûnh chen vaøo. ÔÛ ñaây khoûi giaûi thích.

B. TÖÔÙNG THIEÄN CAÊN KHAI PHAÙT BEÂN TRONG:

Nghóa laø nhöõng phaùp moân thieàn ñònh thieän caên khai phaùt. Coù choã noùi caùc phaùp moân thieàn ñònh thieän caên khai phaùt coù ba yù:

Hieåu roõ töôùng thieän caên khai phaùt:

Coù naêm thöù: 

a)  Töôùng soå töùc thieän caên khai phaùt:

      Haønh giaû vì kheùo tu Chæ, Quaùn neân thaân taâm ñöôïc ñieàu hoøa, voïng nieäm döøng baët, nhaân ñoù töï bieát taâm daàn daàn nhaäp ñònh, phaùt caùc ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa, thaân taâm laëng leõ roãng rang, ñònh taâm an oån. ÔÛ trong ñònh naøy ñeàu khoâng thaáy coù töôùng maïo cuûa thaân taâm. Veà sau, hoaëc traûi moät phen ngoài, hai phen ngoài, nhaãn ñeán moät ngaøy, hai ngaøy, moät thaùng, hai thaùng laàn laàn döùt heát khoâng coøn ñaéc thaát hay lui suït. Chính ôû trong ñònh chôït bieát thaân taâm vaän ñoäng phaùt ra taùm thöù caûm giaùc. Nghóa laø caûm giaùc thaân ñau, ngöùa, laïnh, aám, nheï, naëng, nhaùm, trôn. Trong khi caûm giaùc thaân taâm an ñònh, roãng rang thö thôùi, vui veû thanh tònh khoâng coù gì saùnh baèng. AÁy laø bieát töôùng “Soå töùc thieàn ñònh caên baûn thieän caên khai phaùt”. Haønh giaû hoaëc ôû trong ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa thoaït nhieân bieát hôi thôû ra, vaøo, daøi, ngaén, nhöõng loã chaân loâng khaép thaân ñeàu troáng hôû. Duøng taâm nhaõn thaáy caû ba möôi saùu vaät (Ba möôi saùu vaät: Toùc, loâng, raêng, moùng v.v… )ôû trong thaân, nhö môû cöûa kho thaáy caùc thöù ñaäu, meø v.v... taâm sôï, möøng, vaéng laëng, an vui. AÁy laø töôùng “Tuøy töùc ñaëc thaéng thieän caên khai phaùt”.

  b) Töôùng baát tònh quaùn thieän caên khai phaùt:

Haønh giaû neáu ñöôïc ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa, ôû trong ñònh naøy thaân taâm roãng laëng, thoaït nhieân thaáy thaân ngöôøi nam nöõ cheát; cheát roài phaùt sình, nöùt nôû, gioøi töûa, maùu muû töôm ra, thaáy xöông traéng böøa baõi, trong taâm sanh buoàn, möøng, nhaøm chaùn söï yeâu thöông. Ñoù laø töôùng “Cöûu töôûng thieän caên khai phaùt”. Hoaëc ôû trong ñònh yeân laëng chôït thaáy beân trong thaân nhôùp nhuùa, beân ngoaøi thaân sình chöông, raïn nöùt, thaân mình xöông traéng töø ñaàu ñeán chaân töøng loùng gaù nhau. Thaáy vieäc aáy roài, ñònh taâm an oån tænh ngoä lyù voâ thöôøng, chaùn nhaøm nguõ duïc, khoâng chaáp ngaõ, nhaân. Ñoù laø töôùng “Boäi xaû thieän caên khai phaùt”. Hoaëc trong khi ñònh taâm thaáy trong thaân taát caû loaøi phi caàm taåu thuù, ñoà maëc, thöùc aên uoáng, phoøng nhaø, röøng nuùi thaûy ñeàu baát tònh. Ñaây laø töôùng “Ñaïi baát tònh thieän caên khai phaùt”.

c) Töôùng töø taâm thieän caên khai phaùt :

Haønh giaû nhaân tu Chæ, Quaùn, hoaëc ñöôïc ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa, ôû trong ñònh naøy thoaït nhieân phaùt taâm thöông, nhôù töôûng chuùng sanh. Hoaëc vin nôi ngöôøi thaân, ñöôïc töôùng an vui lieàn phaùt thaâm ñònh, noäi taâm vui veû thanh tònh khoâng theå thí duï. Hoaëc vin nôi ngöôøi khoâng thaân, khoâng sô, keû oaùn thuø, nhaãn ñeán naêm loaøi chuùng sanh trong möôøi phöông cuõng laïi nhö theá. Sau khi xuaát ñònh taâm vaãn vui veû thaáy ngöôøi naøo göông maët cuõng hoøa nhaõ. AÁy laø töôùng “Töø taâm thieän caên khai phaùt”. Töôùng Bi taâm, Hyû taâm, Xaû taâm khai phaùt, so caùi naøy coù theå bieát.

d) Töôùng nhaân duyeân quaùn thieän caên khai phaùt:         

Haønh giaû nhaân tu Chæ, Quaùn, hoaëc ñöôïc ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa thaân taâm an tònh. Thoaït nhieân taâm sanh giaùc ngoä, suy taàm caùc nhaân duyeân voâ minh, haønh v.v... trong ba ñôøi, khoâng thaáy töôùng nhaân, ngaõ, lìa ñoaïn kieán, thöôøng kieán, phaù caùc chaáp kieán, ñöôïc ñònh an oån, giaûi tueä khai phaùt, taâm sanh phaùp hyû, khoâng nhôù vieäc theá gian, nhaãn ñeán trong nguõ aám, thaäp nhò xöù, thaäp baùt giôùi phaân bieät cuõng nhö vaäy. Ñoù laø töôùng “Nhaân duyeân quaùn thieän caên khai phaùt”.

e)  Töôùng nieäm Phaät thieän caên khai phaùt: 

Haønh giaû nhaân tu Chæ, Quaùn hoaëc ñöôïc ñònh Duïc giôùi vò ñaùo ñòa thaân taâm roãng laëng. Thoaït nhieân nghó nhôù chö Phaät coù coâng ñöùc, töôùng haûo khoâng theå nghó baøn; coù phaùp thaäp löïc, töù voâ sôû uùy, thaäp baùt baát coäng, tam-muoäi, giaûi thoaùt v.v... khoâng theå nghó baøn; coù thaàn thoâng, bieán hoùa, thuyeát phaùp khoâng ngaên ngaïi, lôïi ích chuùng sanh khoâng theå nghó baøn; nhö theá, nhöõng coâng ñöùc voâ löôïng khoâng theå nghó baøn. Khi khôûi nieäm aáy lieàn sanh taâm kính meán, tam-muoäi khai phaùt, thaân taâm khoaùi laïc, thanh tònh an oån, khoâng coù caùc töôùng aùc. Sau khi xuaát ñònh, thaân theå nheï nhaøng töï bieát coù coâng ñöùc cao voïi, ñöôïc ngöôøi yeâu kính. AÁy laø töôùng “Nieäm Phaät tam-muoäi thieän caên khai phaùt”.

Laïi nöõa, haønh giaû nhaân tu Chæ, Quaùn, neáu ñöôïc thaân taâm loùng saïch, hoaëc phaùt töôùng voâ thöôøng, khoå, khoâng, voâ ngaõ, baát tònh, töôùng nhaøm chaùn söï aên uoáng, baát tònh ôû theá gian, töôùng khi cheát lìa taát caû, nieäm Phaät, nieäm Phaùp, nieäm Taêng, nieäm giôùi, nieäm xaû, nieäm thieân, nieäm xöù, chaùnh caàn, nhö yù, nguõ caên, nguõ löïc, thaát giaùc chi, baùt chaùnh ñaïo, khoâng, voâ töôùng, voâ taùc, luïc ñoä, caùc thöù ba-la-maät, thaàn thoâng, bieán hoùa v.v... töôùng taát caû phaùp moân phaùt hieän, trong aáy neân roäng phaân bieät. Cho neân trong kinh noùi : “Giöõ taâm moät choã khoâng vieäc gì chaúng xong”.

Phaân bieät chaân nguïy:         

Coù hai thöù:

Bieän töôùng thieàn taø nguïy phaùt hieän :

Haønh giaû neáu khi phaùt caùc thöù thieàn nhö tröôùc, moãi phaùp tuøy nhaân hieän ra : Hoaëc thaân xao ñoäng, hoaëc thaân naëng neà nhö bò vaät gì ñeø leân, hoaëc thaân nheï nhaøng muoán bay, hoaëc nhö bò troùi buoäc, hoaëc xieâu veïo nguû meâ, hoaëc raát laïnh, raát noùng, hoaëc thaáy bao nhieâu caûnh giôùi khaùc laï, hoaëc taâm môø mòt, hoaëc khôûi nghó töôûng döõ, hoaëc nhôù caùc vieäc thieän, taïp nhaïp beân ngoaøi khieán taâm taùn loaïn, hoaëc vui möøng loaïn ñoäng, hoaëc buoàn baõ lo raàu, hoaëc nhöõng thuù döõ chaïm vaøo rôïn ngöôøi loâng döïng ñöùng, hoaëc raát vui khieán say meâ. Nhöõng thöù taø phaùp nhö theá cuøng vôùi thieàn ñoàng phaùt goïi laø taø nguïy. Nhöõng thöù taø ñònh naøy, neáu ngöôøi meâ thích töùc laø cuøng chín möôi laêm thöù quæ thaàn töông öng, phaàn nhieàu öa maát trí ñieân cuoàng. Hoaëc khi caùc loaøi quæ thaàn bieát ñöôïc nhöõng ñieàu maø ngöôøi tu thieàn öa thích lieàn giuùp theá löïc khieán caùc thöù taø ñònh, taø trí, bieän taøi, thaàn thoâng laøm meâ laàm xao ñoäng ngöôøi theá gian. Nhöõng keû ngu troâng thaáy cho laø chöùng ñaïo quaû, thaûy ñeàu tin phuïc; kyø thaät ngöôøi kia trong taâm ñieân ñaûo, chuyeân haønh phaùp quæ laøm meâ loaïn theá gian. Ngöôøi aáy  khi cheát haèng khoâng gaëp Phaät, laïi ñoïa trong caùc loaøi quæ thaàn. Neáu khi ngoài phaàn nhieàu haønh theo phaùp aùc töùc ñoïa ñòa nguïc. Haønh giaû khi tu Chæ, Quaùn, neáu chöùng caùc thöù thieàn nhö theá, coù nhöõng töôùng taø nguïy naøy lieàn phaûi ñuoåi noù. Laøm theá naøo ñuoåi noù ? Hoaëc bieát noù laø hö doái, chaùnh taâm khoâng thoï, khoâng ñaém tröôùc lieàn töï tieâu dieät; neân duøng chaùnh quaùn phaù noù töùc thì döùt saïch.

Bieän töôùng thieàn chaân chaùnh phaùt hieän :

Haønh giaû neáu trong khi ngoài phaùt caùc thöù thieàn khoâng coù nhöõng töôùng taø nguïy nhö tröôùc ñaõ noùi, tuøy moãi thöù thieàn khi phaùt hieän lieàn bieát cuøng vôùi ñònh töông öng, saùng suoát, thanh tònh, trong taâm vui möøng, laëng leõ khoaùi laïc, khoâng coù che ñaäy, thieän taâm khai phaùt, loøng tin kính taêng tröôûng, trí soi xeùt phaân minh, thaân taâm eâm dòu, tinh teá roãng laëng, nhaøm chaùn theá gian, khoâng taùc ñoäng, khoâng tham muoán, ra vaøo töï taïi, aáy laø ngöôøi chaùnh thieàn khai phaùt. Ví nhö coäng söï vôùi ngöôøi aùc thì thöôøng bò lo phieàn, neáu coäng söï vôùi ngöôøi thieän thì haèng gaëp nhöõng vieäc toát, phaân bieät töôùng hai thöù thieàn taø, chaùnh phaùt hieän cuõng    nhö vaäy.

 3.  Kheùo duøng Chæ, Quaùn nuoâi lôùn caùc thieän caên:  

Neáu trong khi ngoài, caùc thöù thieän caên khai phaùt neân duøng hai phaùp Chæ, Quaùn tieán tu, khieán noù taêng tröôûng. Neáu neân duøng Chæ thì laáy Chæ maø tu, neáu neân duøng Quaùn thì laáy Quaùn maø tu. Phaàn tröôùc ñaõ noùi ñuû, ôû ñaây chæ löôïc baøy ñaïi yù.

VIII. HIEÅU BIEÁT MA SÖÏ

Tieáng Phaïn goïi laø Ma-la, ñôøi Taàn dòch laø Saùt. Noù cöôùp cuûa coâng ñöùc vaø gieát maïng trí tueä cuûa ngöôøi tu haønh, neân goïi laø aùc ma. Söï laø laáy coâng ñöùc trí tueä ñoä thoaùt chuùng sanh vaøo Nieát-baøn laø Phaät söï; thöôøng phaù hoaïi caên laønh cuûa chuùng sanh khieán löu chuyeån trong voøng sanh töû laø ma söï. Neáu ngöôøi kheùo an taâm trong chaùnh ñaïo môùi bieát ñaïo caøng cao, ma caøng thònh. Phaûi bieát ma söï coù boán loaïi:

            Ma phieàn naõo.

            Ma aám, nhaäp, giôùi.

            Ma cheát.

            Ma quæ thaàn.

Ba loaïi ma tröôùc ñeàu laø vieäc thöôøng ôû theá gian vaø tuøy taâm ngöôøi sanh ra, neân phaûi töï taâm chaân chaùnh ñuoåi tröø noù, ôû ñaây khoâng phaân bieät. Töôùng ma, quæ thaàn laø ñieàu caàn phaûi bieát, ñaây löôïc neâu ra. Quæ thaàn coù ba loaïi :

Ma Tinh mò:

Laø loaøi thuù theo möôøi hai giôø, noù bieán hoùa laøm caùc thöù hình saéc. Hoaëc noù hoùa ngöôøi thieáu nöõ, ngöôøi giaø nua, nhaãn ñeán nhöõng hình töôùng ñaùng sôï khoâng phaûi ít ñeå laøm naõo loaïn ngöôøi tu haønh. Caùc loaøi tinh mò naøy naõo haïi ngöôøi tu, moãi loaøi ñeán theo giôø cuûa noù, phaûi bieát raønh roõ. Neáu giôø Daàn (3 giôø - 5 giôø) ñeán, aét laø loaøi coïp v.v... Neáu giôø Meïo (5 giôø - 7 giôø) ñeán, aét laø loaøi thoû, nai v.v... Neáu giôø Thìn (7 giôø - 9 giôø) ñeán, aét loaøi roàng, traïnh v.v... Neáu giôø Tî (9 giôø - 11 giôø) ñeán, aét loaøi raén, traên v.v... Neáu giôø Ngoï (11 giôø - 13  giôø) ñeán, aét loaøi ngöïa, löøa, laïc ñaø v.v... Neáu giôø Muøi (13 giôø - 15 giôø) ñeán, aét loaøi deâ v.v... Neáu giôø Thaân (15 giôø - 17 giôø) ñeán, aét loaøi khæ, vöôïn v.v... Neáu giôø Daäu (17 giôø - 19 giôø) ñeán, aét loaøi gaø, chim v.v... Neáu giôø Tuaát (19 giôø - 21 giôø) ñeán, aét loaøi choù, choù soùi v.v... Neáu giôø Hôïi (21 giôø - 23 giôø) ñeán, aét loaøi lôïn v.v... Neáu giôø Tyù (23 giôø - 1 giôø) ñeán, aét loaøi chuoät v.v... Neáu giôø Söûu (1 giôø - 3 giôø) ñeán, aét loaøi traâu v.v... Haønh giaû neáu thaáy chuùng thöôøng duøng nhöõng giôø naøy ñeán, töùc bieát nhöõng loaøi tinh thuù aáy, keâu teân noù maø quôû traùch lieàn phaûi tieâu dieät.

b) Ma ñoâi dòch :

Noù cuõng laøm nhöõng vieäc xuùc chaïm naõo loaïn ngöôøi tu haønh. Hoaëc hoùa nhö con saâu, con moït boø leân ñaàu, maët ngöôøi vuøi, chích, chôùp nhoaùng; hoaëc böôi, vaïch döôùi hai naùch cuûa ngöôøi; hoaëc chôït oâm ngöôøi giöõ ngöôøi; hoaëc keâu vang leân laøm oàn naùo vaø hoùa hình caùc loaøi thuù raát nhieàu töôùng laï. Khi noù ñeán naõo loaïn, ngöôøi tu lieàn bieát neân nhaát taâm nhaém maét laïi, thaàm maéng noù theá naøy : “Ta nay ñaõ bieát ngöôi, ngöôi laø loaøi quæ Thaâu-laïp-kieát-chi taø kieán öa phaù giôùi ngöûi muøi aên löûa trong coõi Dieâm-phuø-ñeà, ta nay giöõ giôùi quyeát khoâng sôï ngöôi”. Neáu ngöôøi xuaát gia neân tuïng giôùi boån, neáu ngöôøi taïi gia neân tuïng tam qui, nguõ giôùi v.v... thì boïn quæ naøy khuùm nuùm ruùt lui. Neáu coù hoùa caùc thöù töôùng maïo laøm chöôùng naïn ngöôøi tu nhö theá vaø caùc phöông phaùp ñoaïn tröø, ôû trong kinh thieàn coù noùi roäng.

c) Ma naõo:

Boïn ma naøy hay hoùa laøm ba thöù caûnh töôùng nguõ traàn ñeán phaù thieän taâm ngöôøi.

1. Hoùa caûnh nghòch yù : Nhö hoùa coïp, soùi, sö töû, nhöõng hình töôïng ñaùng sôï, laø nguõ traàn gheâ sôï khieán ngöôøi phaûi kinh khuûng.

2. Hoùa caûnh thuaän yù : Nhö hoùa hình töôïng cha meï, anh em, chö Phaät vaø nam nöõ ñeïp ñeõ ñaùng yeâu, laø nguõ traàn yeâu thích khieán ngöôøi sanh taâm ñaém meán.

3. Hoùa caûnh khoâng thuaän khoâng nghòch : Laø caûnh nguõ traàn bình thöôøng laøm loaïn ñoäng taâm ngöôøi tu haønh khieán maát thieàn ñònh.

Theá neân, ma goïi laø “Saùt” cuõng goïi laø “Muõi teân hoa”, cuõng goïi laø “Naêm muõi teân”; vì noù baén vaøo naêm giaùc quan cuûa ngöôøi. Giöõa vaät chaát vaø tinh thaàn noù taïo ra bao nhieâu caûnh giôùi laøm meâ laàm naõo loaïn ngöôøi tu haønh, neân goïi laø ma. Hoaëc noù taïo ra nhöõng thöù aâm thanh hay, dôû; nhöõng thöù muøi thôm, hoâi; taïo ra nhöõng thöù vò ngoït, ñaéng; nhöõng caûnh giôùi khoå, vui ñeán laøm xuùc naõo thaân ngöôøi ñeàu laø vieäc cuûa ma, töôùng noù raát nhieàu, ôû ñaây khoâng theå keå heát. Toùm phaàn troïng yeáu, neáu taïo nhöõng thöù nguõ traàn laøm naõo loaïn ngöôøi, khieán maát phaùp laønh, khôûi caùc phieàn naõo ñeàu laø ma quaân. Do noù hay phaù hoaïi tính bình ñaúng cuûa Phaät phaùp, khôûi caùc phaùp chöôùng ñaïo : Tham duïc, lo buoàn, giaän hôøn, nguû meâ v.v... Nhö baøi keä trong kinh cheùp :

                        Duïc ma quaân thöù nhaát,

                        Öu saàu ñoäi thöù hai,

                        Ñoùi khaùt quaân thöù ba,

                        Meán yeâu laø thöù tö,

                        Nguû meâ quaân thöù naêm,

                        Kinh sôï ñoäi thöù saùu,

                        Nghi hoái quaân thöù baûy,

                        Giaän hôøn laø thöù taùm,

                        Meâ danh lôïi thöù chín,

                        Ngaõ maïn laø thöù möôøi.

                        Nhö theá, nhöõng thöù quaân,

                        Dìm ñaém ngöôøi xuaát gia.

                        Ta laáy söùc thieàn trí,

                        Phaù deïp caùc quaân ma,

                        Ñöôïc thaønh Phaät ñaïo roài,

                        Ñoä thoaùt taát caû ngöôøi.

Haønh giaû ñaõ bieát vieäc ma, caàn phaûi ñuoåi noù. Phöông phaùp ñuoåi coù hai :

1. Tu Chæ ñuoåi : Phaøm thaáy taát caû caûnh ma beân ngoaøi ñeàu bieát laø hö doái, khoâng lo, khoâng sôï, cuõng khoâng thuû, khoâng xaû hay voïng chaáp phaân bieät, döùt taâm laëng yeân thì ma töï tieâu dieät.

2. Tu Quaùn ñuoåi : Neáu thaáy caùc caûnh ma nhö tröôùc ñaõ noùi, duøng Chæ ñuoåi khoâng ñi, phaûi phaûn quaùn taâm naêng kieán khoâng thaáy choã nôi thì boïn ma kia choã naøo maø naõo   loaïn ? Khi quaùn nhö theá ma lieàn dieät heát. Neáu noù trì hoaõn khoâng ñi, caàn phaûi chaùnh taâm, chôù sanh töôûng kinh sôï, khoâng tieác thaân maïng, chaùnh nieäm khoâng ñoäng, bieát treân baûn taùnh chaân nhö ma giôùi töùc laø Phaät giôùi; neáu ma giôùi laø Phaät giôùi thì chæ coù moät khoâng hai; roõ bieát nhö vaäy thì ma giôùi khoâng xaû, Phaät giôùi khoâng thuû, Phaät phaùp töï seõ hieän tieàn, ma caûnh töï nhieân tieâu dieät.

Laïi nöõa, neáu thaáy ma caûnh khoâng tieâu chaúng caàn phaûi lo, neáu thaáy tieâu dieät cuõng chôù sanh möøng. Vì côù sao? Vì chöa töøng thaáy coù ngöôøi ngoài thieàn thaáy ma hoùa laøm coïp, soùi ñeán aên thòt, cuõng chöa töøng thaáy ma hoùa laøm nam nöõ ñeán keát laøm vôï choàng, chính noù laø huyeãn hoùa. Ngöôøi ngu khoâng roõ, taâm sanh kinh sôï vaø khôûi loøng tham ñaém, nhaân ñoù maø taâm loaïn, maát thieàn ñònh vaø sanh cuoàng, töï chuoác laáy hoïa hoaïn ñeàu taïi mình khoâng coù trí tueä maø thoï haïi, khoâng phaûi taïi ma gaây neân. Neáu caùc ma caûnh laøm naõo loaïn ngöôøi tu, hoaëc traûi qua nhieàu thaùng ñeán caû naêm maø khoâng ñi, chæ phaûi ñoan taâm chaùnh nieäm cho kieân coá, khoâng tieác thaân maïng, chôù oâm loøng lo sôï, phaûi tuïng caùc kinh Ñaïi thöøa, Phöông ñaúng vaø thaàn chuù trò ma, thaàm tuïng nieäm vaø haèng nhôù Tam baûo. Neáu khi xuaát ñònh cuõng phaûi tuïng chuù ñeå töï ñeà phoøng, saùm hoái, hoå theïn vaø tuïng giôùi luaät, taø khoâng can phaïm ñöôïc chaùnh, laâu laâu noù töï dieät. Ma söï raát nhieàu noùi khoâng theå heát, phaûi kheùo maø bieát noù.

Theá neân, ngöôøi sô taâm tu haønh caàn phaûi gaàn guõi thieän tri thöùc. Neáu coù nhöõng vieäc naïn nhö vaäy, aáy laø ma nhaäp taâm ngöôøi hay khieán ngöôøi taâm thaàn cuoàng loaïn, hoaëc möøng, hoaëc lo, nhaân ñoù thaønh beänh ñeán cheát. Hoaëc khi ma cho ñöôïc taø thieàn ñònh, trí tueä, thaàn thoâng, ñaø-la-ni, thuyeát phaùp giaùo hoùa, ngöôøi ñeàu kính phuïc, veà sau phaù hoaïi vieäc laønh xuaát theá cuûa ngöôøi vaø phaù hoaïi chaùnh phaùp. Nhöõng vieäc ma nhö theá, coù nhieàu loaïi sai bieät khoâng theå noùi heát. Nay löôïc chæ baøy nhöõng ñieàu caàn yeáu ñeå cho ngöôøi tu trong luùc toïa thieàn khoâng laàm nhaän caùc caûnh giôùi ma.

Noùi toùm laïi, neáu muoán deïp taø veà chaùnh phaûi quaùn thaät töôùng cuûa caùc phaùp, kheùo tu Chæ, Quaùn thì khoâng coù caùi taø naøo maø khoâng deïp ñöôïc. Cho neân trong kinh luaän cheùp: “Tröø thaät töôùng cuûa caùc phaùp, kyø dö taát caû laø ma söï”. Nhö baøi keä cheùp :

                        Neáu phaân bieät nhôù töôûng,

                        Töùc laø löôùi cuûa ma,

                        Khoâng ñoäng, khoâng phaân bieät,

                        AÁy töùc laø phaùp aán.

IX. TRÒ BEÄNH

Haønh giaû chuyeân taâm tu haønh, hoaëc töù ñaïi coù beänh laø vì duøng quaùn taâm, quaùn hôi thôû kích ñoäng beänh cuõ phaùt khôûi. Hoaëc khoâng kheùo ñieàu hoøa ba vieäc - thaân, taâm, hôi thôû - trong, ngoaøi coù choã sai suyeãn, cho neân coù beänh hoaïn. Phaøm phöông phaùp toïa thieàn neáu kheùo duïng taâm thì boán traêm leû boán beänh töï nhieân laønh, neáu duïng taâm sai suyeãn thì boán traêm leû boán beänh nhaân ñoù phaùt sanh. Theá neân, neáu töï tu hay daïy ngöôøi tu, phaûi kheùo bieát goác beänh, phaûi kheùo bieát phöông phaùp duøng noäi taâm trò beänh trong luùc toïa thieàn. Moät phen phaùt beänh chaúng nhöõng chöôùng ngaïi söï tu haønh, coøn lo maát maïng laø khaùc.

Nay noùi veà phaùp trò beänh coù hai yù :

1. Töôùng beänh phaùt khôûi.

2. Phöông phaùp trò beänh.

Töôùng beänh phaùt khôûi :

Beänh phaùt tuy coù nhieàu caùch, löôïc noùi khoâng ngoaøi hai thöù :

a) Töôùng beänh do töù ñaïi taêng giaûm :

Neáu ñòa ñaïi taêng thì maéc beänh thuõng kieát traàm troïng, thaân theå khoâ gaày, nhö theá moät traêm leû moät beänh sanh. Neáu thuûy ñaïi taêng thì ñaøm aám daãy ñaày, aên uoáng khoâng tieâu, ñau buïng, haï hôi v.v... moät traêm leû moät beänh sanh. Neáu hoûa ñaïi taêng thì chôït laïnh, chôït noùng toaøn thaân ñau nhöùc, hoâi mieäng, ñaïi tieåu khoâng thoâng v.v... moät traêm leû moät beänh sanh. Neáu phong ñaïi taêng thì thaân theå lô löûng nhö treo treân khoâng, laên loän ñau nhöùc, phoåi söng thôû gaáp, uïa möûa meät laû, nhö theá v.v... moät traêm leû moät beänh sanh. Cho neân trong kinh noùi : “ Moät ñaïi khoâng ñieàu hoøa thì moät traêm leû moät beänh sanh, töù ñaïi khoâng ñieàu hoøa thì boán traêm leû boán beänh ñoàng khôûi”. Töù ñaïi phaùt beänh moãi thöù coù töôùng maïo cuûa noù, chính trong khi ngoài thieàn vaø trong khi moäng phaûi khaûo saùt cho roõ.

 b) Töôùng nguõ taïng sanh beänh:

Töø tim sanh beänh thì thaân theå noùng, laïnh, ñaàu nhöùc, mieäng khoâ v.v... vì tim laø chuû veà mieäng. Töø phoåi sanh beänh thì thaân theå maäp phuø, töù chi moûi meâ, muõi ngheït v.v... vì phoåi chuû veà muõi. Töø gan sanh beänh trong loøng thöôøng khoâng vui, buoàn raàu, thöông lo, giaän hôøn, ñaàu nhöùc, maét môø v.v... vì gan chuû veà con maét. Töø laù laùch sanh beänh thì thaân theå vaø treân maët noåi phong khaép caû, ngöùa ngaùy ñau nhöùc, aên uoáng khoâng ngon v.v... vì laù laùch chuû veà löôõi. Töø traùi caät sanh beänh thì ôû coå sanh naác cuïc, buïng no, loã tai buøng v.v... vì traùi caät chuû veà loã tai. Naêm taïng sanh beänh raát nhieàu, moãi caùi coù töôùng cuûa noù, phaûi xem xeùt trong khi ngoài thieàn vaø trong moäng thì bieát ñöôïc.

Nhö theá nguyeân nhaân sanh beänh cuûa töù ñaïi, nguõ taïng khoâng phaûi moät, töôùng beänh raát nhieàu khoâng theå noùi heát. Haønh giaû neáu muoán tu phaùp moân Chæ, Quaùn ñeå thoaùt ly sanh töû, phaûi kheùo bieát nguyeân nhaân sanh beänh. Hai thöù beänh naøy nguyeân nhaân chung laø do trong vaø ngoaøi phaùt ñoäng. Hoaëc do duïng taâm khoâng ñieàu hoøa, quaùn haïnh sai laïc, hoaëc do khi phaùp ñònh phaùt sanh khoâng bieát giöõ gìn ñeán khieán töù ñaïi, nguõ taïng sanh beänh, aáy laø töôùng beänh do beân trong phaùt khôûi.

Laïi nöõa, coù ba thöù nhaân duyeân khieán ngöôøi maéc beänh :

1. Töù ñaïi, nguõ taïng taêng giaûm khieán ngöôøi maéc beänh nhö ñaõ noùi ôû treân.

2. Quæ thaàn gaây neân khieán ngöôøi maéc beänh.

3. Nghieäp baùo khieán ngöôøi maéc beänh.

Nhöõng beänh nhö theá, môùi maéc phaûi sôùm trò raát deã ñöôïc laønh, neáu ñeå qua thôøi gian laâu beänh thaønh thuïc, thaân gaày beänh naëng, chöõa trò raát khoù laønh.

Phöông phaùp trò beänh :

Ñaõ roõ nguyeân nhaân phaùt beänh, caàn taïo phöông phaùp trò beänh. Phöông phaùp trò beänh coù nhieàu caùch, toùm löôïc khoâng ngoaøi hai phöông tieän Chæ vaø Quaùn.

Theá naøo duøng Chæ trò beänh ? Coù thaày noùi : “Phaûi an taâm ngöng taïi choã beänh, töùc laø beänh laønh. Taïi sao ? Vì taâm laø chuû cuûa thaân quaû baùo trong moät thôøi kyø, ví nhö vua ñeán choã naøo thì boïn troäm cöôùp ñeàu tan saïch”. Laïi coù thaày baûo : “Döôùi roán moät taác goïi laø ñan ñieàn, neáu ngöng taâm taïi choã naøy khoâng taùn loaïn, traûi qua thôøi gian laâu ña soá beänh ñeàu döùt”. Coù thaày baûo : “Thöôøng ngöng taâm döôùi chaân, baát luaän ñi, ñöùng, naèm hay nghæ lieàn trò ñöôïc beänh. Vì côù sao ? Vì ngöôøi do töù ñaïi khoâng ñieàu hoøa cho neân sanh caùc beänh, ñoù laø do taâm thöùc duyeân leân treân khieán töù ñaïi khoâng ñieàu hoøa. Neáu an taâm ôû döôùi thì töù ñaïi töï nhieân ñieàu hoøa, caùc beänh ñeàu laønh”.

Duøng Quaùn trò beänh. Coù thaày noùi : Duøng Quaùn taâm töôûng saùu thöù hôi thôû trò beänh, töùc laø duøng Quaùn trò beänh. Theá naøo laø saùu thöù hôi thôû ? Nghóa laø : suy, hoâ, hy, ha, hö, höù. Saùu thöù hôi thôû naøy ñeàu do trong löôõi, mieäng vaø taâm töôûng phöông tieän chuyeån ñoäng maø thaønh, phaûi duøng ñeàu ñeàu nheï nheï. Baøi tuïng cheùp :

            Taâm thuoäc veà ha, thaän thuoäc suy,

            Tyø hoâ, phoåi höù Thaùnh ñeàu bieát,

            Gan vaø taïng nhieät do chöõ hö,

            Tam tieâu ngaên treä chæ noùi hy.

Coù thaày noùi : Neáu kheùo duøng Quaùn töôûng vaän chuyeån möôøi hai thöù hôi thôû thì trò ñöôïc nhieàu beänh. Möôøi hai thöù hôi thôû :

1. Hôi thôû leân.

2. Hôi thôû xuoáng.

3. Hôi thôû ñaày.

4. Hôi thôû tieâu.

5. Hôi thôû taêng tröôûng.

6. Hôi thôû dieät hoaïi.

7. Hôi thôû aám.

8. Hôi thôû laïnh.

9. Hôi thôû xoâng leân.

10. Hôi thôû gìn giöõ.

11. Hôi thôû ñieàu hoøa.

12. Hôi thôû boài boå.

Möôøi hai thöù hôi thôû naøy ñeàu do taâm quaùn töôûng maø coù. Nay löôïc töôùng ñoái trò cuûa möôøi hai thöù hôi thôû. Hôi thôû leân trò beänh traàm troïng. Hôi thôû xuoáng trò beänh lô löûng. Hôi thôû ñaày trò beänh khoâ gaày. Hôi thôû tieâu trò beänh thuõng phuø. Hôi thôû taêng tröôûng trò beänh oám yeáu. Hôi thôû dieät hoaïi trò beänh taêng thaïnh. Hôi thôû aám trò beänh laïnh. Hôi thôû laïnh trò beänh noùng. Hôi thôû xoâng leân trò beänh ngaên ngheïn khoâng thoâng. Hôi thôû gìn giöõ trò beänh laên loän. Hôi thôû ñieàu hoøa chung trò beänh töù ñaïi baát hoøa. Hôi thôû boài boå boài döôõng töù ñaïi suy keùm. Kheùo duøng caùc thöù hôi thôû naøy, coù theå trò laønh caùc beänh, suy ra coù theå bieát.

Coù thaày noùi : Kheùo duøng giaû töôûng quaùn hay trò heát caùc beänh. Nhö ngöôøi maéc beänh laïnh, töôûng trong thaân hôi löûa xoâng ra lieàn trò ñöôïc beänh laïnh. Caùch trò beänh naøy trong kinh Taïp A Haøm veà baûy möôi hai thöù bí phaùp trò beänh coù noùi roäng.

Coù thaày baûo : Duøng Chæ, Quaùn kieåm xeùt töù ñaïi trong thaân khoâng coù beänh, taâm cuõng khoâng coù choã sanh beänh thì caùc beänh töï laønh. Nhö theá, bao nhieâu thuyeát noùi duøng Quaùn trò beänh choã öùng duïng khoâng ñoàng, neáu kheùo hieåu ñöôïc yù ñeàu trò laønh beänh.

Hai phaùp Chæ, Quaùn neáu ngöôøi kheùo hieåu ñöôïc yù thì khoâng beänh naøo maø trò chaúng laønh. Nhöng ngöôøi thôøi nay, caên cô toái, caïn, ña soá taäp quaùn töôûng khoâng thaønh coâng neân phaùp naøy ít ñöôïc löu truyeàn. Laïi coù ngöôøi tu khoâng ñöôïc phaùp naøy, beøn xoay qua hoïc khí thuaät, nhòn côm e sau naøy sanh kieán chaáp taø dò, nhöõng thöù thuoác baèng caây, coû, vaøng, ñaù ... thích hôïp vôùi beänh thì neân duøng.

Neáu laø beänh do quæ phaù thì phaûi laäp taâm cho vöõng, theâm tuïng chuù ñeå giuùp söï trò beänh. Neáu laø beänh nghieäp baùo caàn phaûi tu phöôùc vaø saùm hoái, beänh aét tieâu dieät. Hai phaùp Chæ, Quaùn trò beänh, neáu ngöôøi kheùo hieåu moät phaùp cuõng ñuû töï tu vaø daïy ngöôøi, huoáng laø thoâng ñaït caû hai. Neáu caû hai phaùp ñeàu khoâng bieát thì beänh sanh khoâng theå trò, chaúng nhöõng boû beâ söï tu haønh, coøn e taùnh maïng khoù baûo toaøn laøm sao töï tu vaø daïy ngöôøi ? Theá neân, ngöôøi muoán tu Chæ, Quaùn phaûi hieåu phöông phaùp noäi taâm trò beänh. Phaùp naøy khoâng phaûi hieåu moät, hieåu yù taïi ngöôøi, chôù khoâng theå truyeàn baèng vaên töï.

Laïi nöõa, trong khi ngoài thieàn duïng taâm trò beänh caàn phaûi goàm ñuû möôøi phaùp seõ ñöôïc lôïi ích. Möôøi phaùp :

            Tin.

            Duøng.

            Sieâng. 

            Thöôøng truï trong duyeân.

            Phaân bieät nguyeân nhaân beänh khôûi.

            Phöông tieän.

            Thöïc haønh laâu.

            Bieát thuû xaû.

            Giöõ gìn.

            Bieát ngaên caûn.

Theá naøo laø tin ? Nghóa laø tin phaùp naøy hay trò ñöôïc beänh.

Sao laø duøng ? Nghóa laø tuøy thôøi haèng duøng.

Sao laø sieâng ? Chuyeân caàn khoâng nghæ, ñeán khi laønh beänh môùi thoâi.

Sao laø truï trong duyeân ? Taâm vi teá luoân luoân y nôi phaùp, khoâng duyeân caùi gì khaùc.

Sao laø phaân bieät nguyeân nhaân beänh khôûi ? Nhö ñoaïn tröôùc ñaõ noùi.

Sao laø phöông tieän ? Laø thôû ra, hít vaøo taâm töôûng vaän chuyeån kheùo leùo thaønh töïu khoâng cho traùi pheùp.

Sao laø thöïc haønh laâu ? Neáu aùp duïng chöa coù lôïi ích chaúng keå ngaøy thaùng thöôøng taäp khoâng pheá boû.

Sao laø bieát thuû xaû ? Bieát caùi coù ích lieàn chuyeân caàn, caùi coù haïi lieàn xaû ñi, chín chaén chuyeån taâm ñieàu trò.

Sao laø gìn giöõ ? Kheùo bieát caùc duyeân xuùc phaïm maø giöõ gìn.

Sao laø ngaên caûn ? Ñöôïc ñieàu ích lôïi khoâng ñeán ngöôøi khaùc noùi, chöa toån haïi khoâng sanh nghi cheâ.

Neáu y möôøi phaùp naøy trò beänh quyeát ñònh coù hieäu nghieäm khoâng doái vaäy.

X. CHÖÙNG QUAÛ

Neáu haønh giaû khi tu Chæ, Quaùn nhö theá, bieát roõ taát caû phaùp ñeàu do taâm sanh, nhaân duyeân hö giaû khoâng thaät, neân laø khoâng; vì bieát khoâng, neân khoâng thaáy coù töôùng danh töï cuûa taát caû phaùp, theá laø theå nhaäp chaân thaät. Khi aáy, treân khoâng thaáy coù Phaät quaû ñaùng caàu, döôùi khoâng thaáy coù chuùng sanh ñaùng ñoä. AÁy goïi laø quaùn töø Giaû nhaäp Khoâng, laø  quaùn Nhò ñeá, laø tueä nhaõn, laø nhaát theá trí. Neáu truï nôi quaùn naøy töùc laø sa vaøo quaû vò Thanh vaên, Bích Chi Phaät. Cho neân trong kinh noùi: “Caùc vò Thanh vaên v.v... töï than raèng : Chuùng ta neáu nghe coõi Phaät thanh tònh, giaùo hoùa chuùng sanh, taâm khoâng vui möøng. Vì sao ? Vì taát caû phaùp thaûy ñeàu roãng laëng, khoâng sanh khoâng dieät, khoâng lôùn khoâng nhoû, voâ laäu voâ vi, suy nghó nhö theá neân khoâng vui möøng”. Phaûi bieát ngöôøi thaáy ñöôïc phaùp voâ vi maø vaøo chaùnh vò, ngöôøi aáy troïn khoâng theå phaùt ba thöù taâm boà-ñeà , vì söùc ñònh nhieàu maø khoâng thaáy Phaät taùnh.

Neáu Boà-taùt vì taát caû chuùng sanh thaønh töïu taát caû Phaät phaùp thì khoâng neân chaáp giöõ voâ vi töï tòch dieät, khi aáy neân tu quaùn töø Khoâng nhaäp Giaû. Nghóa laø phaûi thaät quaùn taâm taùnh tuy khoâng, nhöng khi ñoái duyeân lieàn sanh ra taát caû caùc phaùp cuõng nhö huyeãn hoùa, tuy khoâng quyeát ñònh thaät maø vaãn coù caùc töôùng thaáy, nghe, hieåu, bieát v.v... khaùc nhau. Haønh giaû khi quaùn nhö theá, tuy bieát taát caû phaùp roát raùo laø roãng laëng, maø hay ôû trong Khoâng tu caùc haïnh, nhö gieo gioáng trong Khoâng; cuõng hay phaân bieät caùc caên cuûa chuùng sanh taùnh duïc voâ löôïng, neân thuyeát phaùp cuõng voâ löôïng. Neáu chöùng ñöôïc voâ ngaïi bieän taøi thì hay laøm lôïi ích chuùng sanh khaép luïc ñaïo. AÁy goïi laø Phöông tieän tuøy duyeân Chæ, laø quaùn töø Khoâng nhaäp Giaû, laø quaùn bình ñaúng, laø phaùp nhaõn, laø Ñaïo chuûng trí. Truï trong quaùn naøy söùc trí tueä nhieàu, tuy thaáy ñöôïc Phaät taùnh maø khoâng roõ raøng.

Boà-taùt tuy thaønh töïu hai phaùp quaùn treân, ñoù goïi laø Quaùn moân phöông tieän, khoâng phaûi laø chaùnh quaùn. Kinh cheùp : “Hai thöù tröôùc laø ñaïo phöông tieän, nhaân hai thöù quaùn Khoâng, Giaû aáy ñöôïc vaøo quaùn Trung ñaïo ñeä nhaát nghóa, song chieáu caû hai ñeá, taâm thöôøng vaéng laëng, töï nhieân troâi vaøo bieån Ñaïi Giaùc. Neáu Boà-taùt muoán ôû trong moät nieäm ñaày ñuû taát caû Phaät phaùp neân tu : “Chæ döùt hai beân phaân bieät” (Töùc nhò bieân phaân bieät Chæ) thöïc haønh chaùnh quaùn Trung ñaïo.

Theá naøo laø Chaùnh quaùn ? Neáu thaáu hieåu taâm taùnh khoâng phaûi Chaân, khoâng phaûi Giaû, döùt taâm duyeân Chaân, Giaû goïi laø Chaùnh thaät quaùn, taâm taùnh khoâng phaûi Khoâng, khoâng phaûi Giaû, maø khoâng phaù hoaïi phaùp Khoâng, Giaû. Neáu hay chieáu lieãu nhö theá thì ôû nôi taâm taùnh thoâng ñaït ñöôïc Trung ñaïo, vieân chieáu caû Nhò ñeá . Neáu hay töï taâm thaáy ñöôïc Trung ñaïo, Nhò ñeá, thì thaáy Trung ñaïo, Nhò ñeá cuûa taát caû phaùp, maø khoâng chaáp Trung ñaïo, Nhò ñeá. Bôûi vì quyeát ñònh taùnh khoâng theå coù, aáy goïi laø chaùnh quaùn Trung ñaïo. Nhö baøi keä Trung Luaän noùi :

                        Nhaân duyeân sanh caùc phaùp,

                        Ta noùi töùc laø khoâng,

                        Cuõng goïi laø giaû danh,

                        Cuõng goïi nghóa Trung ñaïo.

Söu taàm yù baøi keä naøy, khoâng nhöõng ñaày ñuû phaân bieät töôùng Trung quaùn, cuõng goàm noùi chæ thuù hai thöù quaùn moân phöông tieän tröôùc. Phaûi bieát chaùnh quaùn Trung ñaïo töùc laø Phaät nhaõn, Nhaát theá chuûng trí. Neáu truï nôi quaùn naøy thì söùc ñònh vaø tueä ñoàng ñaúng, thaáy Phaät taùnh roõ raøng, an truï trong Ñaïi thöøa, böôùc ñi baèng phaúng nhanh nhö gioù, töï nhieân vaøo trong bieån Ñaïi Giaùc. Thöïc haønh haïnh Nhö Lai, vaøo nhaø Nhö Lai, maëc y Nhö Lai, ngoài toøa Nhö Lai, duøng ñoà trang nghieâm cuûa Nhö Lai maø töï trang nghieâm. Ñöôïc saùu caên thanh tònh, vaøo caûnh giôùi cuûa Phaät, ñoái vôùi taát caû phaùp khoâng nhieãm tröôùc, taát caû Phaät phaùp ñeàu ñöôïc hieän tieàn, thaønh töïu nieäm Phaät tam-muoäi. An truï trong ñònh Thuû Laêng Nghieâm, theá laø phoå hieän saéc thaân tam-muoäi, khaép vaøo coõi Phaät trong möôøi phöông, daïy baûo chuùng sanh trang nghieâm taát caû coõi Phaät, cuùng döôøng möôøi phöông chö Phaät, thoï trì phaùp taïng cuûa chö Phaät, ñaày ñuû taát caû haïnh ba-la-maät, ngoä nhaäp vò Ñaïi Boà-taùt, cuøng vôùi ngaøi Vaên Thuø, Phoå Hieàn keát baïn. Thöôøng truï trong thaân phaùp taùnh, vì chö Phaät khen ngôïi thoï kyù, aáy laø trang nghieâm Ñaâu Suaát Ñaø Thieân, thò hieän giaùng thaàn trong thai meï, xuaát gia, ñeán ñaïo traøng, haøng phuïc ma oaùn, thaønh Chaùnh giaùc, chuyeån phaùp luaân, vaøo Nieát-baøn. ÔÛ caùc coõi nuôùc khaép möôøi phöông laøm vieân maõn taát caû Phaät söï, ñaày ñuû hai thaân Chaân vaø ÖÙng ... aáy laø Sô phaùt taâm Boà-taùt.

      Trong kinh Hoa Nghieâm noùi : “Khi Sô phaùt taâm lieàn thaønh Chaùnh giaùc, thoâng suoát taùnh chaân thaät cuûa caùc phaùp, ñöôïc tueä thaân khoâng phaûi do ngöôøi khaùc maø ngoä”. Cuõng noùi: “Sô phaùt taâm Boà-taùt ñöôïc moät thaân Nhö Lai laøm voâ löôïng thaân”. Cuõng noùi : “Sô phaùt taâm Boà-taùt töùc laø Phaät”. Kinh Nieát-baøn noùi : “Sô phaùt taâm vaø cöùu caùnh taâm hai caùi khoâng khaùc, hai taâm nhö theá, taâm tröôùc laø khoù”. Kinh Ñaïi Phaåm noùi : “Tu-boà-ñeà ! Coù Ñaïi Boà-taùt môùi sô phaùt taâm lieàn toïa ñaïo traøng, chuyeån baùnh xe chaùnh phaùp, phaûi bieát Boà-taùt aáy nhö Phaät vaäy”. Trong kinh Phaùp Hoa naøng Long Nöõ daâng haït chaâu laøm chöùng, nhöõng kinh nhö theá ñeàu noùi sô phaùt taâm laøm ñuû taát caû Phaät phaùp, nhö kinh Ñaïi Phaåm noùi “Chöõ A”  (Trong kinh Ñaïi Phaåm ví sô phaùt taâm laø “Chöõ A”, cöùu caùnh laø “Chöõ Traø”.)kinh Phaùp Hoa noùi “Khieán chuùng sanh khai Phaät tri kieán”, kinh Nieát-baøn noùi “Thaáy Phaät taùnh cho neân truï Ñaïi Nieát-baøn”. Ñaõ löôïc noùi töôùng Sô phaùt taâm nhaân tu Chæ, Quaùn ñöôïc chöùng quaû.

Keá noùi Haäu taâm chöùng quaû. Caûnh giôùi cuûa Haäu taâm chöùng khoâng theå bieát, nay suy theo giaùo lyù ñeå roõ, troïn khoâng rôøi hai phaùp Chæ vaø Quaùn. Taïi sao ? Kinh Phaùp Hoa noùi : “AÂn caàn khen ngôïi trí tueä cuûa chö Phaät laø nghóa Quaùn”. Ñaây laø ñöùng veà Quaùn ñeå roõ quaû. Kinh Nieát-baøn luaän roäng veà “Moät traêm caâu giaûi thoaùt” ñeå giaûi thích Ñaïi Nieát-baøn. Nieát-baøn nghóa laø Chæ. Ñoù laø ñöùng veà Chæ ñeå roõ quaû. Cho neân noùi Ñaïi Nieát-baøn laø thöôøng tòch ñònh. Ñònh töùc laø nghóa Chæ. Trong kinh Phaùp Hoa tuy ñöùng veà maët Quaùn ñeå roõ quaû, nhöng cuõng nhieáp Chæ. Cho neân noùi : Nhaãn ñeán töôùng cöùu caùnh Nieát-baøn thöôøng tòch dieät troïn qui veà Khoâng. Trong kinh Nieát-baøn tuy ñöùng veà maët Chæ ñeå roõ quaû, nhöng cuõng goàm Quaùn. Bôûi vì laáy ba ñöùc laøm Ñaïi Nieát-baøn. Hai boä kinh lôùn naøy tuy vaên coù hieän, coù aån khaùc nhau, nhöng ñeàu ñöùng veà hai moân Chæ, Quaùn bieän choã cöùu kính cuûa noù, goàm caên cöù hai phaùp Ñònh, Tueä ñeå roõ quaû vò cuøng toät.

Haønh giaû phaûi bieát quaû ban ñaàu, baäc giöõa, roát sau ñeàu khoâng theå nghó baøn. Cho neân baûn taân dòch kinh Kim Quang Minh noùi : “Nhö Lai luùc ban ñaàu khoâng theå nghó baøn, Nhö Lai khoaûng giöõa bao nhieâu thöù trang nghieâm. Nhö Lai roát sau thöôøng khoâng theå phaù hoaïi”. Ñoù laø öôùc veà hai taâm tu Chæ, Quaùn ñeå bieän keát quaû cuûa noù. Baøi keä trong kinh Ban Chaâu Tam-muoäi cheùp :

            Chö Phaät töø taâm ñöôïc giaûi thoaùt,

            Taâm aáy thanh tònh goïi khoâng nhôùp,

            Naêm ñaïo saïch seõ chaúng nhuoám maøu,

            Hoïc ñöôïc phaùp naøy thaønh Ñaïi ñaïo.

Theä nguyeän tu haønh phaûi tröø tam chöôùng vaø nguõ caùi. Neáu nhö khoâng tröø, tuy sieâng naêng duïng coâng troïn khoâng lôïi ích.

]