BAÙT ÑAÏI NHAÂN GIAÙC

GIAÛNG GIAÛI

     CHAÙNH VAÊN : 

Vi Phaät ñeä töû,

Thöôøng ö truù daï,

Chí taâm tuïng nieäm,

Baùt Ñaïi Nhaân Giaùc.

     DÒCH :

Chuùng ta ñaõ laø haøng phaät töû,  

Ñeâm laãn ngaøy haèng giöõ thoï trì.

Chí thaønh tuïng nieäm nhôù ghi, 

Taùm ñieàu giaùc ngoä cuûa vì Ñaïi nhaân.

     GIAÛNG :

Ngaøi An Theá Cao daïy: Neáu chuùng ta ñaõ laø ñeä töû Phaät thì phaûi trì tuïng nhôù nghó taùm ñieàu giaùc ngoä maø Phaät vaø Boà-taùt ñaõ daïy ñaõ laøm, ñeå baét chöôùc tu theo vaø sau ñoù chuùng ta cuõng seõ ñöôïc giaùc ngoä thaønh Boà-taùt, thaønh Phaät nhö caùc Ngaøi.

     CHAÙNH VAÊN :

Ñeä nhaát giaùc ngoä:

Theá gian voâ thöôøng,

Quoác ñoä nguy thuùy.

Töù ñaïi khoå khoâng,

Nguõ aám voâ ngaõ.

Sanh dieät bieán dò,

Hö nguïy voâ chuû.

Taâm thò aùc nguyeân,

Hình vi toäi taåu.

Nhö thò quaùn saùt,

Tieäm ly sanh töû.

     DÒCH :

Ñieàu thöù nhaát phaûi thöôøng giaùc ngoä:

Ñôøi voâ thöôøng quoác ñoä bôû doøn.

Khoå khoâng töù ñaïi thon von,

Naêm aám voâ ngaõ coù coøn chi ñaâu.

Ñoåi ñôøi sanh dieät chaúng laâu,

Giaû doái khoâng chuû lyù maàu khoù tin.

Taâm laø nguoàn aùc xuaát sanh,

Thaân hình röøng toäi maø mình chaúng hay.

Ngöôøi naøo quaùn saùt theá naøy,

Laàn hoài sanh töû sôùm chaày thoaùt ra.

GIAÛNG :  

ÑEÄ NHAÁT GIAÙC NGOÄ

Ñöùc Phaät laø baäc giaùc ngoä hoaøn toaøn, lôøi daïy cuûa Ngaøi laø nhöõng phöông phaùp höôùng daãn cho moïi ngöôøi tu, chuyeån nghieäp aùc thaønh nghieäp thieän, chuyeån meâ thaønh giaùc. Hieän taïi chuùng ta töï nhaän mình laø phaät töû hoïc phaùp cuûa Phaät, ñi con ñöôøng Phaät ñaõ ñi, ngöôøi thì môùi hoïc Phaät, ngöôøi thì hoïc ñaõ laâu, vaäy coù ai ñöôïc phaàn naøo giaùc ngoä chöa? Taïi sao chuùng ta hoïc phaùp Phaät, tu theo Phaät, maø Phaät ñaõ giaùc ngoä chuùng ta laïi chöa giaùc ngoä?

Tuy noùi theá, song neáu nghieäm xeùt laïi thì quí vò seõ thaáy mình coù ít phaàn giaùc ngoä. Toâi tin chaéc nhö vaäy. Vì coù hoïc coù tu theo Phaät laø coù giaùc ngoä. Giaùc nhieàu hay ít laø tuøy theo söï tu tænh cuûa mình saâu hay caïn, ñieàu naøy moãi ngöôøi töï bieát.

Coù nhieàu ngöôøi thöôøng nghe noùi chuùng sanh thì meâ, Phaät thì giaùc, maø khoâng hieåu theá naøo laø meâ vaø meâ caùi gì? Theá naøo laø giaùc vaø giaùc caùi gì? Neáu chuùng ta laø phaät töû, maø khoâng bieát theá naøo laø meâ vaø meâ caùi gì, theá naøo laø giaùc vaø giaùc caùi gì, thì tu suoát kieáp cuõng khoâng bieát mình tu tôùi ñaâu. Neáu hieåu theá naøo laø meâ thì bieát theá naøo laø giaùc. Noùi meâ noùi giaùc laø noùi theo danh töø nhaø Phaät, noùi theo theá gian thì goïi laø laàm.

Ví duï ngöôøi theá gian mua ñoà trang söùc nhö boâng tai, caø raù laøm baèng thau maï vaøng maø khoâng bieát, neân traû giaù ngang vôùi vaøng thaät thì goïi ñoù laø mua laàm, ñoà giaû töôûng laø ñoà thaät. Khi bieát laø ñoà giaû thì heát laàm, heát laàm thì heát meâ.

Theâm moät ví duï nöõa: Ngöôøi ñi ñeán nhaø quen maø queân soá nhaø, hoaëc queân ñöôøng neân ñi loän, khoâng tìm ñöôïc nhaø maø hoï muoán ñeán. Khi coù ngöôøi chæ ñuùng ñöôøng ñi vaø soá nhaø chính xaùc, thì ngöôøi aáy khoâng coøn laàm laãn nöõa. Gioáng nhö ngöôøi heát meâ laø ñaõ tænh. Cuõng vaäy, caùi giaû cho laø thaät, ñaïo Phaät goïi laø meâ, caùi giaû bieát laø giaû thì goïi laø giaùc. Meâ vaø giaùc khoâng xa. Vaäy, quí phaät töû hoïc tu theo Phaät coù bieát caùi gì laø giaû, caùi gì laø thaät chöa?

Theá gian voâ thöôøng.

Quoác ñoä nguy  thuùy.

Töø laâu, chuùng ta meâ laàm laø meâ laàm caùi gì? Taát caû moïi ngöôøi ai cuõng thaáy thaân naøy laø beàn chaéc, moïi caûnh vaät, moïi sanh hoaït haèng ngaøy laø thaät. Roài ñinh ninh mình seõ soáng ñeán baûy taùm möôi tuoåi, hoaëc moät traêm tuoåi. Vì vaäy maø maûi meâ lo laøm aên, lo daønh duïm tieàn cuûa ñeå ñöôïc giaøu coù. Lo cho söï nghieäp theá gian nhieàu chöøng naøo laø toát chöøng naáy, coù cuûa nhieàu ñeå höôûng caû ñôøi vaø ñeå laïi cho con chaùu ñöôïc ñaày ñuû hôn ngöôøi. Ai ai cuõng ñeàu coù yù nghó ñoù, nhöng coù maáy ai muoán maø ñöôïc nhö yù? Vì vaäy neân ñieàu giaùc ngoä thöù nhaát Phaät noùi: "Theá gian laø voâ thöôøng", coõi ñôøi maø chuùng ta ñang soáng ñaây khoâng laâu beàn, coù ñoù roài maát ñoù. Ví duï quaû nuùi ñang ñöùng söøng söõng bò ngöôøi baén phaù, dôøi ñaù ñi nôi khaùc, nuùi trôû thaønh ñaát baèng. Môùi ngaøy naøo soâng saâu nöôùc chaûy xieát, giôø ñaây ñaõ ñöôïc laáp ñaày phuø sa. Tröôùc kia choã naøy laø dinh thöï phoá laàu nguy nga, nay chæ coøn laø ñoáng gaïch vuïn ñieâu taøn hoang sô. Xöa, choã kia ñoàng khoâng hoang vaéng, nay trôû thaønh ñoâ thò chôï buùa laâu ñaøi phoàn thònh sung tuùc, xe coä daäp dìu. Nhaø kia xöa giaøu coù baây giôø ngheøo khoå cô cöïc. Gia ñình noï, cha con, choàng vôï sum vaày, giôø ñaây ñaõ chia ly xa caùch, hoaëc cheát maát ñi maáy ngöôøi. Ñoù laø caûnh vaät voâ thöôøng bieán ñoåi. Theá maø baáy laâu nay ña soá chuùng ta vaãn coù yù nieäm theá gian maõi maõi thöôøng coøn. Ñoù laø yù nieäm sai laàm cuûa keû meâ. Neáu ngöôøi naøo thaáy ñöôïc söï vaät ôû coõi ñôøi naøy, nay coøn mai maát, coù ñoù roài maát ñoù, ngöôøi thaáy nhö theá laø ngöôøi tænh, ngöôøi giaùc. Theá taïi sao chuùng ta khoâng daùm nhaän mình coù tænh coù giaùc? Phaät giaùc ngoä hoaøn toaøn, chuùng ta nhôø coù hoïc coù tu theo lôøi Phaät daïy, chuùng ta cuõng giaùc ñöôïc ñoâi phaàn, tuy giaùc chuùt chuùt cuõng laø coù giaùc.

Nhöng coù ngöôøi nghe Phaät noùi theá gian voâ thöôøng, cuõng hieåu vaø thaáy theá gian voâ thöôøng, roài töôûng mình ñaõ hieåu thaáu suoát lyù voâ thöôøng. Nhöng khi gaëp vieäc laøm aên coù lôïi, laïi toan tính hôn thua, lo daønh ñeå cuûa tieàn söï nghieäp töø ñôøi naøy qua ñôøi noï. Ngöôøi ñoù toâi noùi vaãn coøn thaáy theá gian laø thöôøng. Tuy coù giaùc, nhöng chæ giaùc moät chuùt roài meâ. Giaùc ñoä vaøi möôi phuùt hoaëc moät giôø thoâi, giaùc nhö theá laø giaùc giaùn ñoaïn, giaùc töøng phaàn. Phaät vaø Boà-taùt thì haèng giaùc, giôø naøo phuùt naøo caùc Ngaøi cuõng thaáy bieát nhö theá. Chuùng ta thì luùc giaùc luùc meâ; neáu gaëp caûnh traùi yù nghòch loøng, buoàn khoå tang thöông thì thaáy ñôøi laø voâ thöôøng. Khi gaëp caûnh vöøa loøng öa thích thì queân ñi, thaáy laø thöôøng. Nhö vaäy laø giaùc giaùn ñoaïn, luùc giaùc luùc meâ.

Neáu muoán ñöôïc giaùc lieân tuïc thì phaûi laøm sao? Ñaây laø öôùc nguyeän cuûa ngöôøi muoán tu tieán, muoán ñöôïc giaùc ngoä hoaøn toaøn nhö Boà-taùt, nhö Phaät. Ví duï quí vò nghe moät baøi thô, moät caâu ca dao thaáy hay, nhöng nghe qua moät laàn thì khoâng nhôù, neáu nghe lieàn ghi cheùp ñoïc ñi ñoïc laïi nhieàu laàn, huaân taäp thì seõ thaâm nhaäp, muoán ñoïc lieàn nhôù, khoâng queân, khoâng ngaäp ngöøng.

Cuõng vaäy, laâu nay chuùng ta huaân taäp vieäc theá gian. Cha meï, anh em, gia toäc. daïy mình cuoäc ñôøi laø thöôøng, neân roài ai cuõng tranh danh ñoaït lôïi, lo cho ta, cho gia ñình, cho baø con quyeán thuoäc, ham laøm giaøu, ham sung söôùng, caùi gì cuõng tính laâu daøi caû traêm naêm caû ngaøn naêm. Nay nghe Phaät noùi "Theá gian laø voâ thöôøng", chuùng ta nghieäm xeùt laïi thaáy roõ cuoäc ñôøi laø voâ thöôøng, Phaät noùi raát ñuùng! Tuy bieát  Phaät noùi ñuùng, nhöng neáu nghe qua roài boû, thì chuùng ta chæ giaùc moät chuùt thoâi. Neáu chuùng ta thöôøng nhôù, thöôøng quaùn xeùt lôøi Phaät daïy, thaáy roõ theá gian laø voâ thöôøng, töø thaân taâm con ngöôøi cho tôùi hoaøn caûnh ñeàu laø voâ thöôøng. Cöù nhö vaäy maø quaùn xeùt huaân tu thöôøng xuyeân, thì chuùng ta caøng ngaøy caøng thaáu ñaït thaâm saâu lyù voâ thöôøng Phaät daïy. Luùc baáy giôø ñoái vôùi thaân taâm, cuõng nhö caûnh vaät beân ngoaøi, khoâng coøn laàm chaáp, thaáy roõ laø voâ thöôøng, nhö theá môùi thaät laø giaùc. Ñoù laø do chuùng ta thöôøng xuyeân huaân tu, xoâng öôùp taâm mình qua lôøi daïy saùng suoát cuûa Phaät, neân môùi ñöôïc saùng suoát giaùc ngoä, khi gaëp caûnh voâ thöôøng taâm vaãn an nhieân töï taïi. Nhö vaäy khoâng phaûi A-la-haùn, Boà-taùt laø gì? Coøn neáu noùi tu hoïc theo Phaät, Phaät daïy voâ thöôøng maø phaät töû laïi thaáy laø thöôøng, khi ñoái dieän vôùi caûnh voâ thöôøng vaãn cöù buoàn khoå khoùc than. Nhö vaäy laø chöa giaùc ngoä. Sôû dó chuùng ta hoïc ñaïo giaùc ngoä maø khoâng giaùc, laø vì chuùng ta nghe qua roài boû khoâng chòu huaân tu, khoâng chòu quaùn xeùt nhaän ñònh roõ raøng, thì khoâng theå tænh giaùc nhö Boà-taùt, nhö Phaät ñöôïc. Boà-taùt, Phaät  tröôùc kia cuõng laø moät con ngöôøi nhö chuùng ta, do thöôøng xuyeân quaùn xeùt huaân tu neân caùc ngaøi thaáy roõ caùc phaùp laø voâ thöôøng. Vì vaäy, maø ñoái vôùi moïi caûnh thuaän nghòch, caùc ngaøi vaãn an nhieân töï taïi. Gaëp danh, gaëp lôïi, gaëp saéc, gaëp taøi. caùc Ngaøi döûng döng khoâng nhieãm khoâng ñoäng, vì bieát noù laø voâ thöôøng.

Laïi coù nhieàu ngöôøi hoïc ñaïo, nghe giaûng veà lyù voâ thöôøng khen thaày giaûng hay. Song, nghe roài traû taát caû cho thaày, rieâng mình thì cöù lo tính chuyeän theá gian, khoâng boû soùt moät vieäc naøo. Tính chuyeän laøm aên sao cho coù lôïi nhieàu, laøm sao cho giaøu, laøm sao cho con mình hoïc gioûi, ham muoán chuyeän theá gian ñuû ñieàu naøo danh naøo lôïi. Roài caên cöù treân ngaøy thaùng xeùt thaáy mình hoïc Phaät ñaõ laâu, maø sao vaãn coøn meâ coøn nhieãm vaø coøn khoå. Sôû dó nhö vaäy laø do thieáu huaân tu thieáu quaùn xeùt. Yeáu toá tu haønh laø ôû choã mình phaûi huaân tu quaùn xeùt thöôøng xuyeân cho thuaàn thuïc nhö Boà-taùt, nhö Phaät. Neáu thöôøng xuyeân quaùn xeùt huaân tu thuaàn thuïc, thì laøm gì coù meâ, coù nhieãm, coù khoå? Theá neân ngöôøi hoïc Phaät bieát tu, khi nghe moät caâu Phaät phaùp, lieàn ghi nhaän, tu suoát ñôøi. Coøn ngöôøi hoïc Phaät maø khoâng bieát tu, duø cho nghe heát ba taïng kinh, luaät, luaän, cuõng khoâng nhôù thöïc haønh. Neáu nghe hieåu nhôù vaø thöïc haønh thì seõ thaáy lôøi Phaät daïy raát thöïc teá, raát höõu ích, giuùp ngöôøi giaûi thoaùt moïi khoå ñau.

Toâi xin hoûi phaät töû:

- Quí vò coù thaáy theá gian naøy laø voâ thöôøng khoâng?

- Thöa thaáy.

- Phaät noùi coù ñuùng khoâng?

- Thöa ñuùng. 

- Bieát Phaät noùi ñuùng chuùng ta phaûi laøm sao?

- Thöa phaûi theo.

Theo khoâng chöa ñuû, maø phaûi huaân tu, töùc laø luoân luoân ghi nhôù vaø thöïc haønh, thöïc haønh cho ñeán khi naøo nhìn söï vaät coù hình töôùng ñeàu thaáy laø voâ thöôøng, chöøng ñoù môùi thaät söï giaùc ngoä. Khi ñaõ thaáu suoát lyù voâ thöôøng, giaû söû lôõ tay rôùt moùn ñoà ñaét tieàn, chuùng ta khoâng buoàn tieác. Hoaëc nhaø cöûa, xe coä bò hö bò maát chuùng ta thaáy noù voâ thöôøng, neân cuõng khoâng buoàn khoâng khoå. Cho ñeán vieäc theá gian hôïp tan coøn maát, vaø ngay caû thaân maïng naøy coù giaø coù ñau coù cheát, chuùng ta cuõng khoâng coøn khoå ñau nöõa. Ñoù laø  nhôø chuùng ta hoïc Phaät vaø bieát tu, neân môùi heát khoå. Vì vaäy neân noùi ñaïo Phaät laø ñaïo cöùu khoå.

Töø laâu chuùng ta meâ laàm, meâ mình meâ vaät, ñöôïc thì möøng vui, maát thì buoàn khoå. Song, ngöôøi ñôøi ñaâu coù ai ñöôïc hoaøi, ña soá laø maát nhieàu hôn ñöôïc. Quí phaät töû lôùn tuoåi xeùt laïi  seõ thaáy roõ ñieàu naøy, naøo maát cha meï, maát anh em, maát thaân toäc, maát baïn beø, maát ñuû thöù., roài ñaây seõ maát luoân maïng soáng cuûa mình nöõa! Moïi söï ñau khoå cöù doàn daäp! Ngöôøi thaân maát, ai maø khoâng buoàn, khoâng rôi nöôùc maét. Chæ khi naøo thaáu ñaït ñöôïc lyù voâ thöôøng laø moät leõ thaät, chöøng ñoù môùi heát buoàn heát khoå. Ngöôøi thaâm nhaäp ñöôïc lyù voâ thöôøng cuûa Phaät daïy, gaëp thuaän duyeân hay nghòch caûnh, bieát vieäc gì ñeán laø phaûi ñeán, neân an nhieân bình thaûn ñoùn nhaän khoâng loaïn ñoäng baát an.

Ngöôøi nay ñi chuøa cuùng Boà-taùt, mai ñi chuøa cuùng Phaät, maø khoâng chòu huaân tu, khi gaëp vieäc traùi yù nghòch loøng, thì buoàn khoå khoùc than, traùch Phaät Boà-taùt töø bi cöùu khoå, maø con khoå hoaøi sao caùc ngaøi khoâng cöùu. Ngöôøi ñi chuøa hoïc Phaät nhö theá, chaéc chaén khoâng bao giôø ñöôïc Phaät cöùu khoå. Phaät bieát chuùng sanh toái taêm meâ môø, khoâng thaáy ñuùng leõ thaät. Ngaøi môùi chæ baøy cho thaáy theá gian laø voâ thöôøng, phaùp naøo laø giaû, phaùp naøo laø thaät, daïy cho chuùng sanh huaân tu ñeå coù caùi nhìn nhö Phaät nhö Boà-taùt. Khi ñaõ thaáy bieát caùc phaùp ñuùng nhö thaät laø giaùc ngoä giaûi thoaùt moïi khoå ñau. Ñoù laø Phaät ñaõ cöùu khoå cho chuùng ta, cöùu baèng caùch daïy cho chuùng ta thaáy ñuùng leõ thaät. Vaäy maø chuùng ta khoâng chòu hieåu, cöù ñoøi Phaät cöùu baèng caùch naøy caùch noï, hoaëc cho caùi naøy cho caùi kia, ñoøi hoûi nhöõng chuyeän thaät laø voâ lyù!

Ngöôøi hoïc Phaät uyeân thaâm ñaõ thaám nhuaàn ñaïo ñöùc, luùc naøo cuõng ñöôïc bình an khoâng coøn buoàn vui vôùi nhöõng duyeân thuaän hay nghòch. Ngöôøi thaáy roõ theá gian voâ thöôøng, laø thaáy ñuùng theo tinh thaàn giaùc ngoä. Thaáy nhö vaäy töøng phuùt töøng giôø laø giaùc ngoä töøng phuùt töøng giôø. Thaáy nhö vaäy haèng ngaøy haèng tuaàn laø giaùc ngoä haèng ngaøy haèng tuaàn. Neáu cöù thaáy nhö vaäy luoân luoân töø ngaøy naøy ñeán thaùng kia naêm noï, thì khoâng laø baäc Chaùnh giaùc, Boà-taùt, cuõng laø phaät töû phaät toân. Traùi laïi, hoïc cuõng hoïc, tu cuõng tu, nhöng ñoái duyeân xuùc caûnh buoàn khoå vaãn buoàn khoå, khoùc than vaãn khoùc than nhö khi chöa tu; ngöôøi nhö theá chöa xöùng danh phaät töû. Hoïc maø khoâng haønh, tu maø khoâng quaùn xeùt, vieäc buoàn khoå xaûy ñeán caàu Phaät cöùu, Phaät laøm sao cöùu kòp!

Hoïc Phaät laø hoïc ñaïo giaùc ngoä, chuùng ta ñem lôøi Phaät daïy aùp duïng ngay vaøo ñôøi soáng haèng ngaøy, ñoù laø chuùng ta tu ñeå ñöôïc giaùc ngoä nhö Phaät.

Töù ñaïi khoå khoâng,

Nguõ aám voâ ngaõ,

Sanh dieät bieán dò,

Hö nguïy voâ chuû.

Kieáp ngöôøi khoå, khoâng ngoaøi nhöõng caùi khoå maø Phaät ñaõ neâu laø sanh khoå, giaø khoå, beänh khoå, cheát khoå, thöông yeâu xa lìa khoå, thuø oaùn gaëp gôõ khoå, mong caàu khoâng ñöôïc khoå, naêm aám höng thaïnh khoå. Ñaõ giaùc ngoä   theá gian laø voâ thöôøng thì khi giaø mình khoâng thaáy khoå, khi beänh mình khoâng thaáy khoå. Nhö vaäy, giaø ñeán bieát ngöôøi coù treû aét coù giaø, beänh ñeán bieát coù thaân aét coù beänh, noù ñeán maëc noù, khoâng lo buoàn sôï seät. Nhôø coù tænh giaùc, maø chuùng ta töï cöùu mình thoaùt bao nhieâu caùi khoå trong cuoäc soá?g hieän taïi. Ngöôøi phaät töû muoán ñöôïc keát quaû an vui töï taïi, thì ngay khi hoïc Phaät, lieàn ñem lôøi Phaät daïy öùng duïng vaøo ñôøi soáng haèng ngaøy, baèng caùch quaùn xeùt, nhaän thöùc, huaân tu. Nhö vaäy laâu ngaøy, ñoái tröôùc caûnh khoå maø ngöôøi khoâng tu ñau khoå thoáng thieát, chuùng ta vaãn bình thaûn an nhieân khoâng bò chi phoái. Tu nhö vaäy ngay trong hieän ñôøi seõ heát khoå, chôù?khoâng phaûi chôø veà Cöïc laïc môùi heát khoå. Nguyeän veà Cöïc laïc  cho heát khoå maø khoâng lo tu tænh, ñoù chæ laø nguyeän suoâng thoâi.

Laâu nay chuùng ta cho thaân ngöôøi laø thaät, caùi suy nghó cuõng laø thaät. Do meâ laàm chaáp chaët nhö vaäy, neân cöù lo gom goùp cuûa caûi ñeå cho mình vaø con chaùu höôûng. Mình suy nghó caùi gì cuõng cho laø ñuùng, baét moïi ngöôøi phaûi nghe theo laøm theo. ÔÛ tröôùc chaáp caûnh, tôùi ñaây thì chaáp thaân vaø taâm laø thöôøng laø ngaõ. Vì chaáp nhö theá neân Phaät daïy thaân ngöôøi do boán chaát ñaát, nöôùc, gioù, löûa giaû hôïp maø coù. Song boán chaát naøy thöôøng xung khaéc nhau, ñaát ngaên ngaïi nöôùc, nöôùc xoi moøn ñaát, nöôùc laøm taét löûa. Chuùng xung khaéc maø hôïp nhau laïi, neân thöôøng sanh ra nhöõng hieän töôïng baát hoøa, nhö ñau yeáu beänh hoaïn, hoaëc khi chuùng khoâng dung hôïp nhau ñöôïc nöõa thì raõ tan. Vì vaäy neân noùi thaân töù ñaïi laø khoå.

Phaøm ngöôøi theá gian cho laø khoå khi buïng ñoùi coàn caøo maø khoâng ñöôïc mieáng aên no daï, nhöng khi ñöôïc aên no ñuû thì heát khoå. Hoaëc khi bò reùt run maø khoâng coù aùo da, meàn næ, loø söôûi laøm  cho aám ñoù laø khoå, nhöng khi ñuû tieän nghi söôûi aám thì heát khoå. Hoaëc bò tai naïn laïc loaøi bô vô ngheøo thieáu ñoù laø khoå, nhöng khi ñöôïc ngöôøi baûo boïc cho côm aên, aùo maëc, nhaø ôû laø heát khoå. Ngöôøi theá gian thaáy khoå khi ñoùi, thaáy vui khi no; thaáy khoå khi reùt buoát, thaáy vui khi aám aùp; thaáy khoå khi ngheøo thieáu vaät chaát, thaáy vui khi vaät chaát sung maõn. Nhöõng caùi khoå naøy laø nhöõng caùi khoå nhoû ai cuõng bieát, coøn noãi khoå lôùn maø ngöôøi ñôøi khoâng thaáy khoâng bieát, ôû ñaây Phaät muoán chæ laø caùi khoå voâ thöôøng ñang böùc baùch thaân taâm con ngöôøi. Ñöùa beù sô sanh vöøa loït loøng meï lieàn khoùc oa oa, vì ñang ôû trong loøng meï eâm aám, ra khoûi loøng meï bò khí trôøi böùc xuùc coù caûm giaùc ñau raùt. Chaúng nhöõng con khoùc maø meï cuõng ñau ñôùn khi banh da xeû thòt sanh ra ñöùa con, neân Phaät noùi sanh khoå. Qua bao thaùng naêm, ñöùa beù ñöôïc cha meï nuoâi döôõng lôùn khoân. Khi tröôûng thaønh roài thì daàn daàn giaø yeáu, maét mô,?tai ñieác, toùc baïc, raêng long, chaân moûi, goái duøn, aên uoáng khoâng ngon, ñi laïi khoù khaên. Ñeán tuoåi giaø thöôøng ñau yeáu beänh hoaïn, nay beänh naøy mai beänh kia, thaân theå nhoïc nhaèn ñau nhöùc khoù chòu. Khi ñau chaïy chöõa thuoác thang, maø beänh khoâng giaûm cöù taêng hoaøi thì seõ cheát. Song, tröôùc khi cheát thì taâm thaàn roái loaïn lo sôï haõi kinh, khoâng bieát mình seõ ñi veà ñaâu. Moâi mieäng leäch meùo, tay chaân co giöït. voâ cuøng khoå sôû.

Laïi, nôi thaân naøy nhöõng chaát cöùng nhö da, thòt, gaân, xöông, toùc, raêng. thuoäc veà ñaát. Nhöõng chaát loûng nhö maùu, muû, moà hoâi, nöôùc maét. thuoäc veà nöôùc. Nhöõng vaät coù tính ñoäng nhö hôi thôû voâ, hôi thôû ra thuoäc veà gioù. Nhieät ñoä nhö hôi aám trong thaân thuoäc veà löûa. Hieän taïi khoa hoïc phaân tích thaân ngöôøi coù voâ soá teá baøo, song khoâng ngoaøi boán moùn ñaát, nöôùc, gioù, löûa. Töø laâu chuùng ta laàm töôûng thaân naøy laø ta thaät, cöù chaáp chaët nhö theá, neân ai ñoäng ñeán laø phaûn öùng choáng ñoái, hoaëc tìm ñuû moïi caùch ñeå baûo veä, vun boài cho noù ñöôïc thoûa maõn. Nhöng vôùi trí tueä Phaät thaáy roõ thaân do ñaát, nöôùc, gioù, löûa hôïp laïi maø thaønh, neáu thieáu moät trong boán chaát aáy thì thaân naøy khoâng toàn taïi. Khi boán chaát coøn chung hôïp thì maïng soáng coøn. Song, phaûi aên côm, uoáng nöôùc, hít thôû khoâng khí, vay möôïn ñaát, nöôùc, gioù, löûa beân ngoaøi, ñeå boài boå thay theá cho ñaát, nöôùc, gioù, löûa beân trong. Caû ngaøy, caû ñôøi, soáng baèng söï vay möôïn taïm bôï nhö theá. Giôø phuùt naøo coøn vay möôïn thì giôø phuùt ñoù coøn maïng soáng. Heát vay möôïn thì maïng soáng döøng, hôi thôû traû veà vôùi gioù; hôi aám  traû veà vôùi löûa; maùu, nöôùc mieáng, nöôùc maét. traû veà vôùi nöôùc; da, thòt, gaân xöông. hoøa nhaäp vôùi ñaát. Taát caû ñeàu raõ tan, chaúng coøn gì goïi laø thaân maïng con ngöôøi, laø ta, neân noùi laø khoâng.

Phaøm söï vaät coù hình töôùng, ñeàu bò voâ thöôøng chi phoái daàn daàn ñeán choã hoaïi dieät. Quí vò coù ai thaáy vaät coù hình töôùng maø khoâng hoaïi dieät khoâng? Taát caû phaùp höõu vi, töø ngöôøi ñeán vaïn vaät ñeàu traûi qua boán giai ñoaïn thaønh, truï, hoaïi, khoâng. Neân Phaät noùi theá gian voâ thöôøng, töù ñaïi khoå khoâng,  ñeå cho chuùng ta thaáy roõ leõ thaät, khoâng coøn coá chaáp thaân töù ñaïi naøy laø thaät, khoâng coøn coá chaáp coõi ñôøi naøy laø beàn chaéc tröôøng toàn. Quí phaät töû coù ai khoâng bò voâ thöôøng chi phoái khoâng? Töø quaù khöù bao lôùp ngöôøi khoâng thoaùt khoûi, ñôøi hieän taïi bao lôùp ngöôøi ñang bò thieâu ñoát, vaø ñôøi vò lai bao lôùp ngöôøi cuõng bò chi phoái. Neáu chuùng ta luùc naøo cuõng thaáy bieát roõ raøng nhö vaäy, thì duø cho thaân naøy coù ra sao ñi nöõa cuõng khoâng lo buoàn sôï haõi. Vì bieát noù khoâng hoaïi sôùm thì cuõng hoaïi muoän, neân bình thaûn ñoùn nhaän caùi cheát. Traùi laïi, phaät töû gaëp caûnh voâ thöôøng ñeán, maø coøn khoùc than kinh hoaøng laø do hoïc maø chöa thaáu suoát lôøi Phaät daïy, hoaëc hoïc maø chöa huaân tu, hay huaân tu maø chöa thuaàn thuïc, coøn chaáp thaân laø ngaõ, neân môùi khoå nhö theá.

Ñeán ñaây Phaät noùi nguõ aám voâ ngaõ. Trong kinh A-haøm, Phaät daïy ngöôøi chaáp thaân töù ñaïi laø ta, coøn deã phaù tröø hôn ngöôøi chaáp linh hoàn laø ta. Ñôøi naøy tin mình laø chuû, khi cheát roài mình cuõng trôû laïi laøm chuû nöõa. Chaáp trong thaân naøy coù caùi linh hoàn coøn hoaøi, ñoù laø thaàn ngaõ; thaàn ngaõ laø chuû cuûa thaân naøy khoâng bao giôø thay ñoåi. Ñoù laø chaáp thöôøng theo ngoaïi ñaïo. Meâ chaáp nhö vaäy raát coù haïi, vì cho thaàn ngaõ luoân luoân duy nhaát khoâng ñoåi thay thì khoâng chòu tu, maëc tình aên chôi, taïo caùc nghieäp aùc, roài seõ chòu quaû baùo khoå.

Phaät phaân tích cho thaáy thaân naøy coù naêm phaàn, goïi laø naêm aám. Naêm aám luoân luoân phuû che Phaät taùnh coù saün nôi moïi ngöôøi.

1-  Saéc aám: Laø phaàn theå xaùc con ngöôøi do boán chaát ñaát, nöôùc, gioù, löûa hôïp thaønh.

2-  Thoï aám: Laø phaàn caûm giaùc khoå vui, gaëp caûnh thuaän thì thaân taâm caûm thaáy thoaûi maùi, vui thích ñaém tröôùc; gaëp caûnh nghòch thì thaân taâm caûm thaáy böïc boäi buoàn baõ saân haän. Khi vui thì noùi toâi vui, khi buoàn thì noùi toâi buoàn. Chaáp caùi vui caùi buoàn ñoù laø taâm ta.

3-  Töôûng aám: Laø nhôù töôûng veà chuyeän quaù khöù, mô öôùc nhöõng chuyeän töông lai, roài chaáp chaët caùi nhôù töôûng ñoù laø taâm ta.

4-  Haønh aám: Laø söï nghó suy tính toaùn phaùt ra haønh nghieäp, roài chaáp chaët caùi suy nghó tính toaùn ñoù laø taâm ta.

5-  Thöùc aám: Laø söï phaân bieät caùi naøy toát caùi kia xaáu, caùi naøy hay caùi kia dôû. roài chaáp caùi phaân bieät ñoù laø taâm ta.

Nhö theá, chaáp saéc laø thaân ta, chaáp thoï laø taâm ta, chaáp töôûng laø taâm ta, chaáp haønh laø taâm ta, chaáp thöùc laø taâm ta. Chaáp nhö vaäy thì moät ngöôøi coù naêm caùi ta. Moät ngöôøi maø coù naêm caùi ta coù hôïp lyù khoâng? Saéc thaân coù ñaây roài seõ hoaïi dieät tan raõ. Thoï, töôûng, haønh, thöùc cuõng laø phaùp sanh dieät, chôït hieän chôït maát, khoâng thöôøng khoâng thaät, laïi meâ chaáp laø thöôøng laø thaät laø ta. Vì vaäy maø bò noù keùo ñi maõi trong voøng sanh töû khoâng döøng.

Giôø ñaây nghe Phaät noùi saéc, thoï, töôûng, haønh, thöùc laø caùi khoâng thaät khoâng thöôøng haèng, coù ñoù roài maát ñoù, laø caùi sanh dieät khoâng thaät laø ta, laø voâ ngaõ. Thaáy bieát roõ nhö vaäy laø giaùc ngoä. Trong kinh Thuû Laêng Nghieâm, Phaät duï nhöõng caùi sanh dieät coù roài maát laø khaùch, vì noù ñeán roài ñi, neân khoâng phaûi laø chuû. Neáu laø chuû thì khoâng maát, luùc naøo cuõng haèng höõu. Theá maø chuùng ta nhaän caùi chôït coù chôït khoâng ñoù laø mình, töùc laø nhaän khaùch laøm chuû; do meâ laàm nhö theá neân traàm luaân sanh tö.?/font>

Chuùng ta thaáy roõ saéc, thoï, töôûng, haønh, thöùc khoâng phaûi laø ta, noù laø taïm bôï, coù roài maát, ñoù laø chuùng ta ñaõ thaáu suoát ñöôïc lyù voâ ngaõ maø Phaät ñaõ daïy.

Taâm thò aùc nguyeân,

Hình vi toäi taåu,

Nhö thò quaùn saùt,

Tieäm ly sanh töû.

Phaät laïi daïy: Taâm ngöôøi laø nguoàn aùc, thaân ngöôøi laø röøng toäi loãi. Quaùn saùt nhö theá daàn daàn xa lìa sanh töû. Taïi sao Phaät noùi taâm ngöôøi laø nguoàn aùc, thaân ngöôøi laø röøng toäi loãi? Ví duï khi taâm mình khôûi nghó moät ñieàu gì, thì cho ñieàu mình nghó laø ñuùng, laø chaân lyù, neáu coù ai caõi laïi hay choáng ñoái thì töùc giaän maéng chöûi hay ñaùnh ñaäp. Taát caû moïi maàm moáng ñaáu tranh ñeàu töø taâm maø ra. Khi ñaõ ñaáu tranh laø coù aâm möu coù aùc yù haõm haïi ngöôøi, ñeå thoûa maõn yù muoán cuûa mình, neân khoâng ngaàn ngaïi gaây khoå cho nhau. Nhö vaäy, taâm roõ laø nguoàn coäi cuûa toäi aùc. Coøn thaân khi muoán aên moät böõa ngon mieäng thì phaûi mua gaø vòt. veà caét coå nhoå loâng ñeå laáy thòt maø aên. Muoán cho thaân naøy ñöôïc no aám sung tuùc thì khi laøm aên vôùi ngöôøi maëc nhieân tranh giaønh lôïi loäc veà mình. Coù ngöôøi vì nuoâi thaân maø phaûi laøm nhöõng ngheà nhö gieát heo, gieát boø. Hoaëc vì quaù meâ môø muoán coù cuûa ñeå nuoâi maïng soáng, hoï saün saøng gieát ngöôøi cöôùp cuûa. Hoaëc ngöôøi coù tham voïng chieám ñoaït quyeàn theá ñòa vò, maø bò ngöôøi khaùc caûn trôû ngaên chaän thì khoâng ngaàn ngaïi duøng nhöõng thuû ñoaïn ñoäc aùc nhö aùm saùt, baét coùc, vu khoáng. Vì tham voïng cho baûn ngaõ maø thaân taïo voâ soá toäi loãi, neân noùi thaân laø röøng toäi. Ngöôøi khi thaáy thaân nguõ aám laø voâ ngaõ, thì khoâng coøn chaáp caùi suy nghó cuûa mình laø ñuùng laø chaân lyù, khoâng coøn thaáy thaân mình laø quí laø troïng, thì moïi söï hôn thua tranh chaáp giöõa mình vôùi ngöôøi, giöõa nhoùm naøy vôùi nhoùm khaùc khoâng coøn nöõa, theá giôùi seõ thaùi bình, nhaân loaïi seõ an laïc.

Ngöôøi Phaät töû thaáy roõ taâm laø nguoàn toäi aùc, thì moãi khi taâm khôûi nghó nhöõng ñieàu baát thieän haïi mình haïi ngöôøi, hoaëc lôïi mình haïi ngöôøi lieàn döøng ngay, khoâng phaùt ra lôøi noùi vieäc laøm, thì nguoàn toäi seõ caïn daàn vaø heát haún. Khi nguoàn toäi ñaõ heát thì mình heát khoå ñau, vì mieäng khoâng noùi lôøi hung döõ, thaân khoâng laøm nhöõng vieäc ñoäc aùc, gaây khoå ñau cho ngöôøi vaät, ñoù laø tu. Ngöôøi naøo thöôøng quaùn xeùt nhö vaäy, laø giaûi thoaùt khoûi sanh, giaø, ñau, cheát. Kieåm laïi xem ña soá ngöôøi xuaát gia cuõng nhö taïi gia coù tu nhö vaäy khoâng? Hay chæ lo cuùng laïy tuïng nieäm, maø khoâng chòu quaùn xeùt thì laøm sao xa lìa ñöôïc sanh töû? Chuùng ta theo lôøi Phaät daïy, quaùn xeùt thaáy roõ taâm laø nguoàn aùc, thaân laø röøng toäi, ñeå chuyeån hoùa thaân taâm luoân luoân ñöôïc thuaàn löông, ñoù laø chuùng ta ñaõ ñöôïc Phaät cöùu khoå.

Thoâng thöôøng chuùng ta thaáy ngöôøi ngheøo ñoùi, cho côm gaïo ñeå hoï ñöôïc no loøng, thaáy ngöôøi laïnh raùch cho aùo chaên ñeå hoï ñöôïc laønh aám, thaáy ngöôøi ñau beänh cho thuoác men ñeå hoï ñöôïc khoûe maïnh, ñoù laø cöùu khoå ngöôøi. Nhöng cöùu khoå nhö theá thì bao giôø chuùng sanh môùi heát khoå? Neáu hoï cöù thieáu hoaøi thì chuùng ta coù cöùu noåi khoâng? Hoaëc neáu chuùng ta cheát roài thì ai cöùu hoï? Hoaëc chuùng ta coù theå höôùng daãn huaán ngheä cho hoï coù coâng aên vieäc laøm, ñeå ñöôïc soáng no aám, thì hoï coù heát khoå khoâng? Hoï chæ vôi khoå phaàn naøo thoâi, vì chuùng sanh vaãn coøn bò voâ thöôøng sanh, giaø, beänh, cheát chi phoái.

Phaät vaø Boà-taùt cöùu khoå chuùng sanh, laø laøm sao cho chuùng sanh döùt ñöôïc maàm sanh, giaø, beänh, cheát, töùc laø voâ minh phieàn naõo. Ñoù laø caùi khoå lôùn caàn phaûi döùt tröø. Coøn ngheøo ñoùi thieáu thoán vaät chaát chæ laø caùi khoå nhoû. Phaät noùi ngheøo ñoùi chöa thaät laø khoå, traâu boø mang aùch keùo caøy chöa thaät laø khoå, bò thieâu ñoát trong ñòa nguïc cuõng chöa thaät laø khoå, chæ coù ngöôøi si meâ khoâng bieát loái ñi môùi thaät laø khoå. Vì coøn meâ laàm thì ñôøi naøy taïo nghieäp bò khoå, sanh ra ñôøi sau cuõng meâ laàm taïo nghieäp cuõng khoå nöõa. Ñôøi ñôøi kieáp kieáp cöù taùi dieãn meâ laàm taïo toäi thoï khoå khoâng ngöøng. Chuû yeáu cuûa ñaïo Phaät laø cöùu khoå sanh töû luaân hoài, neân noùi laø giaûi thoaùt sanh töû luaân hoài, chôù ñaâu coù noùi giaûi thoaùt ñoùi laïnh. Ñöùc Phaät tröôùc kia ôû trong caûnh giaøu sang quyeàn quí, vaät chaát quaù ñaày ñuû, taïi sao Ngaøi laïi öu tö khaéc khoaûi, roài töø boû taát caû ñeå vöôït thaønh xuaát gia? Vì Ngaøi thaáy roõ ngoâi vua, quyeàn theá, cuûa caûi. laø taïm bôï khoâng giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà sanh töû, chæ coù tu haønh giaùc ngoä thaáy caùc phaùp ñuùng nhö thaät môùi giaûi thoaùt ñöôïc luaân hoài sanh töû. Phaät giaùc ngoä roài Ngaøi môùi chæ daïy cho chuùng ta tu ñeå ñöôïc giaûi thoaùt nhö Ngaøi. Chuùng ta cuõng giaûng daïy cho ngöôøi tu ñeå ñöôïc giaûi thoaùt nhö chuùng ta. Ñoù laø muïc ñích chính cuûa söï tu haønh maø Phaät daïy. Coøn nhöõng vieäc töø thieän xaõ hoäi nhö boá thí giuùp ngöôøi, chæ laø nhöõng phöông tieän ñaàu ñeå chuùng ta coù cô hoäi gaàn guõi thaân caän, höôùng daãn cho ngöôøi ñöôøng loái tu haønh, soáng ñuùng vôùi lôøi Phaät daïy, ñeå ñöôïc an vui töï taïi trong ñôøi naøy vaø maõi maõi veà sau. Chuùng ta tu maø khoâng thöïc haønh nhö vaäy thì khoâng xöùng ñaùng laø moät ngöôøi tu Phaät.

Ñieàu giaùc ngoä thöù nhaát Phaät daïy coõi ñôøi chuùng ta ñang soáng laø voâ thöôøng taïm bôï. Ngay thaân töù ñaïi giaû hôïp taïm coù naøy, chuùng ta phaûi bieát noù laø khoå laø khoâng. Phaûi bieát thaân vaø taâm töôûng coù ñoù roài maát ñoù, luoân luoân sanh dieät dôøi ñoåi khoâng coù thaät ngaõ. Caùi suy tö nghó ngôïi maø laâu nay mình laàm chaáp laø taâm mình, chính laø nguoàn goác cuûa aùc nghieäp. Caùi thaân hình maø luùc naøo mình cuõng lo laéng cho noù ñöôïc sung söôùng ñaày ñuû, laïi laø röøng toäi loãi. Phaät daïy chuùng ta phaûi luoân luoân thaáy roõ nhö theá, ñeå chuyeån ba nghieäp thaân, khaåu, yù cho thanh tònh, ñeå ñöôïc giaûi thoaùt luaân hoài sanh töû. Thaáy bieát ñuùng nhö vaäy laø ngöôøi giaùc, thaáy ngöôïc laïi laø ngöôøi meâ.

Trong kinh Baùch Duï coù keå moät caâu chuyeän nhö sau: Thuôû xöa coù moät ngoâi nhaø cuõ, boû hoang ñaõ laâu, thieân haï ñoàn coù quæ döõ ôû trong aáy, moïi ngöôøi ai cuõng kinh sôï khoâng daùm vaøo nguû. Baáy giôø coù moät ngöôøi töï cho mình laø can ñaûm, beøn tuyeân boá: "Toâi khoâng sôï gì caû, chieàu nay toâi seõ vaøo nhaø ñoù!" Quaû thaät chieàu ñeán ngöôøi aáy vaøo nhaø ñoù nguû. Ñoàng thôøi coù moät ngöôøi khaùc, cuõng töï cho mình can ñaûm hôn ngöôøi vaø cuõng xung phong vaøo nhaø ñoù nguû. Ngöôøi naøy ñeán nôi xoâ cöûa ñeå vaøo. Ngöôøi ñeán tröôùc töôûng laø quæ ñeán xoâ cöûa, beøn rinh taám pheân ngaên ngang cöûa khoâng cho vaøo. Ngöôøi phía ngoaøi töôûng beân trong coù quæ, raùn söùc xoâ caùnh cöûa cho baät ngaõ ñeå vaøo ñaùnh quæ. Sau ñoù ngöôøi aáy xoâ ngaõ taám pheân saán vaøo, hai ngöôøi ñaùnh nhau döõ doäi cho tôùi saùng. Saùng ra hai ngöôøi thaáy nhau roõ raøng, môùi vôõ leõ con quæ?maø mình ñaùnh suoát ñeâm nay laø ngöôøi chôù khoâng phaûi quæ. Cuoäc ñaùnh ñaám lieàn döøng ngang ñaây.

Phaät duï söï laàm meâ chaáp tröôùc cuûa con ngöôøi laø trôøi toái. Vì toái taêm meâ môø khoâng thaáy ñuùng leõ thaät, caùi giaû laàm töôûng laø thaät, caùi thaät laïi khoâng kheùo nhaän ra, do ñoù maø bò nhoïc nhaèn khoå sôû. Khi ñaõ tænh giaùc, trí tueä ñaày ñuû thaáy ñuùng leõ thaät, khoâng coøn laàm laïc meâ toái  nöõa thì seõ heát nhoïc nhaèn khoå sôû.

Kinh A-haøm, Phaät daïy moãi ngöôøi tu chuùng ta phaûi thaép ngoïn ñuoác trí tueä cuûa mình leân, vaø moài ngoïn ñuoác naøy vôùi chaùnh phaùp cuûa Phaät. Töùc laø chuùng ta nöông töïa vaøo trí tueä cuûa Phaät qua kinh, luaät, luaän. Chuùng ta luoân ghi nhôù huaân taäp maõi thì trí tueä seõ saùng rôõ nhö Phaät vaø Boà-taùt.

Töø tröôùc chuùng ta meâ laàm, khoâng nghe, khoâng thaáy, khoâng bieát. Giôø ñaây nghe Phaät daïy, luoân ghi nhôù, huaân taäp maõi cho thaám nhuaàn, thì seõ saùng suoát khoâng  coøn laàm chaáp ñau khoå nöõa. Nhö vaäy quí phaät töû thaáy vieäc tu hoïc  ñaâu coù gì khoù khaên, chæ caàn phaûi hieåu cho ñuùng roài thöïc haønh töø töø, ñeán khi thuaàn thuïc thì hoaøn toaøn giaùc ngoä, neân noùi Phaät phaùp quí baùu laø vaäy.

Xöa, thieàn sö Vaïn Haïnh giaùc ngoä ñöôïc leõ voâ thöôøng Ngaøi laøm baøi thô:

Thaân nhö ñieän aûnh  höõu hoaøn voâ,

Vaïn moäc xuaân vinh thu höïu khoâ,

Nhaäm vaän thònh suy voâ boá uùy,

Thònh suy nhö loä thaûo ñaàu phoâ.

Ngaøi noùi thaân ngöôøi gioáng nhö ñieän nhö boùng, coù roài khoâng. Caây coái muøa xuaân thì töôi nhuaàn sum seâ, ñeán muøa thu laïi heùo taøn. Maëc tình cho vieäc höng thònh hay suy vi, Ngaøi khoâng vui buoàn kinh sôï. Vieäc höng thònh hay suy vi ñoái vôùi Ngaøi nhö haït söông treân ñaàu ngoïn coû, naéng leân laø tan maát. Thaân maïng ñoái vôùi Ngaøi nhö laèn chôùp, xeït qua roài maát. Do thaáy nhö vaäy neân Ngaøi an nhieân trong cuoäc soáng.

]