ÑEÄ NHÒ GIAÙC TRI

CHAÙNH VAÊN : 

Ñeä nhò giaùc tri: 

Ña duïc vi khoå,

Sanh töû bì lao,

Tuøng tham duïc khôûi,

Thieåu duïc voâ vi,

Thaân taâm töï taïi.

DÒCH :

Ñieàu thöù hai laïi caàn giaùc bieát:

Tham duïc nhieàu, khoå thieät theâm nhieàu.

Nhoïc nhaèn sanh töû bao nhieâu, 

Bôûi chöng tham duïc, maø chieâu khoå naày.

Bôùt loøng tham duïc chaúng gaây,

Thaân taâm töï taïi vui naày ai hôn.

GIAÛNG :

Ñeä nhò giaùc tri:

Ña duïc vi khoå,

Sanh töû bì lao,

Tuøng tham duïc khôûi.

Duïc chæ cho naêm moùn duïc ôû theá gian laø taøi, saéc, danh, thöïc, thuøy hay laø saéc, thanh, höông, vò, xuùc. Ña duïc laø nhieàu tham muoán veà nguõ duïc, coù nghóa laø tham muoán tieàn cuûa, ñaém meâ saéc ñeïp, ham danh voïng, thích aên ngon, öa nguû kyõ. Ngöôøi thích aên ngon, thaân phaûi chaïy ngöôïc chaïy xuoâi, toan tính lo laøm cho coù nhieàu tieàn, môù? saém ñöôïc böõa aên ngon theo sôû thích. Nhö vaäy thì taâm lao nhoïc, thaân vaát vaû môù? ñöôïc böõa aên vöøa mieäng. Hoaëc ngöôøi ñaém meâ saéc ñeïp, caû ñôøi cöù ñuoåi theo höông saéc, thì söùc löïc hao moøn, tieàn cuûa tieâu taùn, cöïc nhoïc lao lung khoâng theå keå xieát. Ngöôøi tham danh, tham taøi cuõng vaäy, phaûi ngöôïc xuoâi laøm luïng, tranh giaønh ñeå ñöôïc danh ñöôïc lôïi. Toùm laïi, ngöôøi ñôøi chæ vì ñaém meâ nguõ duïc, neân taïo nhieàu toäi loãi chòu nhieàu khoå ñau. Ham meâ nhieàu chöøng naøo thì khoå sôû nhieàu chöøng aáy.

Trong kinh A-haøm, Phaät coù keå caâu chuyeän: Xöa coù vò vua teân Ñaûnh Sanh, do nhôø phöôùc baùo nhieàu ñôøi, neân ñöôïc laøm Chuyeån luaân thaùnh vöông, laø baäc thoâng minh trí tueä, haønh ñoäng theo chaùnh phaùp, thaønh töïu baûy baùu, thoáng trò khaép caû coõi ñaát naøy. Laøm vua trong thôøi gian thaät laâu, oâng khôûi nieäm mong öôùc möa baùu baûy ngaøy daâng ñeán taän ñaàu goái.

Vua Ñaûnh Sanh coù ñaïi nhö yù tuùc, coù ñaïi phöôùc ñöùc, neân vöøa khôûi nieäm laø ñöôïc nhö yù. Laïi moät thôøi gian sau, vua khôûi nieäm muoán ñeán xem vaø thoáng trò chaâu Cuø-ñaø-ni ôû phöông Taây vaø vua cuõng ñöôïc nhö yù muoán. Laïi moät thôøi gian sau, vua khôûi nieäm muoán ñeán xem vaø ngöï trò chaâu Phaát-baø-beä-ñaø-ñeà ôû phöông Ñoâng vaø vua cuõng ñöôïc nhö yù. Laïi moät thôøi gian sau, vua khôûi nieäm muoán ñeán xem vaø thoáng trò chaâu Uaát-ñôn-vieät ôû phöông Baéc, vaø vua cuõng ñöôïc nhö yù. Laïi moät thôø? gian sau, vua khôûi nieäm muoán tôùi coõi trôøi Tam thaäp tam, vaø nhaø vua cuõng ñöôïc nhö yù muoán. Khi vua ñeán coõi trôøi Tam thaäp tam, ñi vaøo nhaø chaùnh phaùp. ÔÛ ñoù, trôøi Ñeá Thích nhöôøng cho vua Ñaûnh Sanh nöûa toøa ngoài. Khi vua Ñaûnh Sanh ngoài treân nöûa toøa cuûa trôøi Ñeá Thích thì aùnh saùng, maøu saéc, y phuïc, oai nghi leã tieát cuûa vua Ñaûnh Sanh khoâng khaùc vua trôøi Ñeá Thích, chæ coù hai maét nhaùy laø khaùc. Sau khi ñaõ ñöôïc toaïi nguyeän ôû treân coõi trôø? Tam thaäp tam thì vua Ñaûnh Sanh laïi khôûi nieäm cöôùp laáy toøa ngoài cuûa vua trôøi Ñeá Thích ñeå laøm vua loaøi trôøi vaø loaøi ngöôøi. Khi vua Ñaûnh Sanh vöøa khôûi nieäm aáy,  baát giaùc rôùt xuoáng chaâu Dieâm-phuø-ñeà, lieàn maát nhö  yù tuùc, vaø laâm troïng beänh nguy ngaët. Ñeán luùc saép cheát, caùc caän thaàn ñeán beân nhaø vua hoûi raèng:

- Taâu Thieân vöông, neáu coù vò Phaïm Chí cö só vaø keû baày toâi hay thaàn daân naøo ñeán hoûi chuùng thaàn raèng: "Luùc baêng haø Thieân vöông chæ baûo nhöõng gì?". Chuùng thaàn traû lôøi theá naøo cho Phaïm Chí, cö só hay thaàn daân aáy?

Vua Ñaûnh sanh baûo caän thaàn:

-Vua Ñaûnh Sanh ñaõ ñöôïc chaâu Dieâm-phuø-ñeà nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ ñöôïc baûy baùu nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ coù baûy ngaøy möa baùu, nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ ñöôïc chaâu Cuø-ñaø-ni, nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ ñöôïc chaâu Phaát-baø-beä-ñaø-ñeà, nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ ñöôïc chaâu Uaát-ñôn-vieät, nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ tôùi coõi trôøi Tam thaäp tam, nhöng  khi cheát vaãn chöa thoûa maõn; vua Ñaûnh Sanh ñaõ coù ñuû nguõ duïc laïc, nhöng khi cheát vaãn chöa thoûa maõn. Caùc ngöôøi haõy traû lôøi nhö theá, vua Ñaûnh sanh vì quaù tham duïc cho neân khoå. Vua bieát ñoù laø ñieàu baát thieän, neân tröôùc khi cheát traên troái cho quaàn thaàn vaø daân chuùng bieát ñeå traùnh.

Hoài xöa toâi coøn laøm vieäc cho Giaùo hoäi, moät hoâm toâi ñeán giaûng ôû Chi Hoäi Phaät Hoïc Gia Ñònh. Sau khi giaûng xong coù moät phaät töû laáy xe nhaø ñöa toâi veà chuøa. Ngoài treân xe ñaøm ñaïo, toâi khuyeân phaät töû aáy:

- Ñaïo höõu ñaõ lôùn tuoåi, neân daønh thì giôø xem kinh nieäm Phaät cho coù coâng ñöùc. Maûi mieát lo laøm thì quaù cöïc khoå, mai kia cheát laïi caøng khoå hôn.

Phaät töû aáy traû lôøi:

- Con coù tôùi ba tieäm cöa maùy, moãi buoåi saùng phaûi ñi ñeán coi ngöôøi ta laøm, chieàu ñi ñaët caây, toái veà laøm soå tôùi khuya. Nhieàu khi khoâng coù thì giôø ñeå ñoïc moät coät baùo, vì quaù meät phaûi ñi nguû. Thaày thöông Thaày khuyeân con nhö theá, ôû vaøo hoaøn caûnh cuûa con laøm sao tu haønh ñöôïc!

Quí vò thaáy, neáu laøm aên ñöôïc hoaøi thì raát khoù tu. Vì ñöôïc hoaøi thì tham muoán theâm hoaøi, thaáy laøm ra tieàn deã quaù loøng tham cöù khôûi maõi. Cho neân ngöôøi nhieàu duïc laïc maø noùi heát khoå laø laàm. Phaät duï ngöôøi ñang khaùt nöôùc maø uoáng nöôùc muoái, caøng uoáng caøng khaùt. Ngöôøi ngheøo heøn ban ñaàu muoán coù chuùt tieàn cuûa ñeå ñöôïc no aám, khi coù roài laàn laàn muoán theâm, theâm maõi. Cho neân ngöôøi naøo noùi toâi ngheøo neân toâi chöa tu, chôø khi naøo toâi coù ñaày ñuû vaät chaát toâi môùi tu, ngöôøi noùi nhö theá cuõng gioáng ngöôøi khaùt maø uoáng nöôùc muoái vaäy. Ngöôøi coù taâm tham muoán thì khoâng bao giôø bieát ñuû!

Ngöôøi phaät töû chaân chaùnh bieát quay veà vôùi Phaät phaùp lo tu hoïc, nhôø ñoù maø ñöôïc bôùt khoå. Ngöôøi bieát tu, ñoái vôùi vaät chaát coù bao nhieâu cuõng thaáy laø ñuû. Coù ít thì soáng theo ít, coù nhieàu thì chia sôùt cho ngöôøi thieáu; thaáy roõ vaät chaát laø cuûa taïm, duøng nuoâi thaân cho khoûe maïnh ñeå tu tieán, chôù khoâng laáy ñoù laøm chính, roài khôûi taâm mong caàu tham ñaém. Neáu taâm coøn duïc voïng tham ñaém cuûa caûi vaät chaát, taát nhieân laø coøn toan tính, heã coøn toan tính laø coù möu ñoà taïo söï nghieäp, heã taïo söï nghieäp neáu khoâng gaây khoå cho ngöôøi thì cuõng gaây khoå cho loaøi  vaät.

Caøng ham muoán laø caøng gaây ñau khoå cho mình cho ngöôøi. Ngöôøi naøo cho raèng höôûng duïc laïc theá gian ñaày ñuû laø sung söôùng, keû ñoù laàm, khoâng thaáy chaân chaùnh. Ví nhö ngöôøi theøm thöùc aên ngon, khi aên ñöôïc moùn ngon naøy roài, laïi theøm moùn khaùc, heát tìm cao löông laïi kieám myõ vò. Suoát ñôøi cöù tìm caàu aên uoáng, kieáp ngöôøi soáng thaät thaáp heøn vaø khoán khoù!

Giaû söû ngöôøi ñang tröôøng trai giöõ giôùi, theøm aên ngon, neân nghó: "Neáu coù thòt aên moät böõa, mình seõ aên cho ñaõ theøm". nghó theá hoï lieàn phaù trai phaïm giôùi aên moät böõa thòt thaät no neâ, ñeå khoâng coøn theøm nöõa. Nhöng ít laâu laïi theøm roài phaù trai phaïm giôùi nöõa, cöù nhö theá taùi dieãn hoaøi. Chi baèng vöøa khôûi nieäm taø lieàn döøng, quyeát chí khoâng chieàu theo thò hieáu thò duïc thaáp heøn, gìn giöõ giôùi luaät cho trong saïch ñeå tieán tu. Qua ví duï treân, chuùng ta thaáy nhöõng duïc laïc khaùc cuõng ñeàu nhö vaäy. Beänh cuûa con ngöôøi muoán ñöôïc caùi naøy laïi tieáp muoán caùi khaùc, cöù nhö theá maø muoán hoaøi khoâng döøng. Neân phaûi bieát tham muoán laø goác cuûa ñau khoå luaân hoài sanh töû.

Ngöôøi ñôøi thöôøng suy luaän: Ngöôøi tu haønh aên töông rau, maëc naâu soàng, giam mình trong neáp soáng thanh baàn, roát cuoäc roài cuõng cheát. Coøn ngöôøi ñôøi aên sung maëc söôùng, höôûng nhieàu duïc laïc theá gian, roát cuoäc roài cuõng cheát. Hoaëc noùi ngöôøi hieàn ñöùc giaø ñôøi cuõng cheát, keû hung haêng baïo ngöôïc cuoái cuøng cuõng khoâng coøn. Lyù luaän nhö vaäy coù ñuùng khoâng? Ngöôøi buoâng lung chaïy theo nguõ duïc vaø ngöôøi khoâng phaù trai phaïm giôùi, luoân luoân giöõ gìn thaân taâm thanh tònh, caû hai ñeàu cheát, nhöng hai caùi cheát khaùc nhau. Ngöôøi haøng ngaøy chaïy theo duïc laïc theá gian, khi gaàn cheát thaân xaùc hö hoaïi, maø tình aùi cöù buoäc raøng vôùi vôï con quyeán thuoäc khoâng muoán xa lìa, neân giaè?g co khoå sôû. Laïi khoâng bieát mình seõ ñi veà ñaâu neân haõi kinh lo sôï. Vì sanh tieàn, thaân mieäng yù voán ñaõ taïo nhieàu nghieäp chöôùng naëng neà, neân bò nghieäp löïc loâi cuoán theo doøng luaân hoài, sanh töû khoâng döøng, khoå sôû khoâng döùt. Coøn ngöôøi bieát tu haønh ba nghieäp thanh tònh, tuy xaùc thaân coù hö hoaïi, nhöng tinh thaàn bình tónh saùng suoát, khoâng kinh sôï, bieát roõ höôùng ñi, neân khi thôû hôi cuoái cuøng raát nheï nhaøng an oån, vaø khi cheát roài thì ñöôïc sieâu thoaùt. Ñaønh raèng con ngöôøi ai cuõng cheát, nhöng ngöôøi chaïy theo nguõ duïc taïo nghieäp aùc khi cheát thì chòu quaû baùo khoå ñau. Coøn ngöôøi tu khoâng chaïy theo nguõ duïc, khoâng taïo nghieäp aùc maø tu nghieäp laønh, khi cheát sanh vaøo coõi laønh höôûng phöôùc an vui, hoaëc ñöôïc giaûi thoaùt sanh töû nhaäp Nieát-baøn. Caùi cheát cuûa ngöôøi bieát tu vaø khoâng bieát tu khaùc nhau choã ñoù. Ngöôøi theá gian vì meâ muoäi, khoâng thaáy ñöôïc nhaân quaû nghieäp baùo, neân môùi laáy nguõ duïc laïc laøm leõ soáng, vui say ñaém nhieãm, cho noù laø quí laø treân heát. Ngöôøi giaùc ngoä bieát chaïy theo nguõ duïc laïc laø hoïa haïi laø ñau khoå, neân soáng ñôøi soáng ñaïm baïc ñôn giaûn ñeå an taâm tieán ñaïo.

Ngöôøi naøo coøn ham muoán duïc laïc laø coøn khoå, ham muoán nhieàu thì meâ nhieàu khoå nhieàu, ham muoán ít thì meâ ít khoå ít. Ham muoán caùi gì cuõng khoå caû. Khi heát ham muoán thì heát meâ, thaáy taøi, saéc, danh, thöïc, thuøy laø aûo aûnh, laø voâ thöôøng, khoâng baän loøng ñeå yù thì heát khoå. Phaät daïy ngöôøi tu haønh chaân chaùnh, phaûi bieát tham muoán nguõ duïc laø goác luaân hoài sanh töû khoå ñau. Vì vaäy maø phaûi:

Thieåu duïc voâ vi,

Thaân taâm töï taïi.

Thieåu duïc laø ít muoán. Ngöôøi tu trong boán moùn aên, maëc, ôû, beänh ñöôïc tín thí cho bao nhieâu thì duøng baáy nhieâu, khoâng tìm caàu ñoøi hoûi cho nhieàu, ñeå tieâu duøng cho thoûa thích. Khoâng tìm caàu neân khoâng taïo nghieäp, khoâng taïo nghieäp thì thaân taâm khoâng coøn lo buoàn khoå ñau, seõ ñöôïc an oån töï do. Phaät daïy chuùng ta tu ñeå heát khoå. Ngaøi chæ nguyeân nhaân gaây ra ñau khoå laø yù. Y Ù si meâ khôûi nieäm toäi loãi, mieäng vaø thaân noùi laøm toäi loãi, sau ñoù seõ nhaän laáy haäu quaû khoå ñau. Baây giôø chuùng ta muoán heát khoå, thì phaûi thaép saùng trí tueä nôi mình vôùi chaùnh phaùp cuûa Phaät, ñeå phaù nhöõng voâ minh phieàn naõo nôi yù. Y Ù khoâng khôûi nieäm aùc thì khoâng noùi aùc, khoâng laøm aùc; yù khôûi nieäm laønh thì noùi laønh laøm laønh, lôïi mình lôïi ngöôøi. Taâm thöôøng loùng laëng thì trí tueä saùng suoát, phaù saïch voâ minh, heát laäu hoaëc, döùt khoå ñau, ñöôïc an vui giaûi thoaùt. Nhö vaäy muoán heát khoå, chuùng ta phaûi thaép saùng ngoïn ñuoác trí tueä nôi taâm, ñeå thaáy roõ nguyeân nhaân ñau khoå maø döøng khoâng taïo aùc, chôù khoâng phaûi nghe noùi oâng naøy linh, coâ kia gioûi, ñeán laïy luïc van xin caàu cöùu cho mình heát khoå. Laøm nhö theá chaúng nhöõng khoâng ñöôïc keát quaû nhö yù, maø coøn luùn saâu vaøo meâ tín dò ñoan, ñaõ khoå ñau laïi chaát choàng theâm ñau khoå.

       Chuùng ta bieát roõ do tham duïc maø cöïc khoå lao lung, vaø bieát bôùt tham duïc laø bôùt khoå ñau. Roõ raøng khoå hay vui laø do mình, khoâng do ai khaùc. Phaät daïy chuùng ta tu laø phaù meâ, vì meâ laø goác tham duïc ñöa con ngöôøi ñi trong luaân hoài sanh töû khoå ñau. Neáu meâ ñöôïc phaù thì tham duïc khoâng coøn, ngöôøi heát tham duïc thì ñöôïc an vui töï taïi, chaúng nhöõng trong ñôøi hieän taïi vaø coøn maõi maõi veà sau, chaúng nhöõng cho baûn thaân mình maø coøn lôïi ích cho ngöôøi chung quanh nöõa.

]